ГлавнаяИнтервьюАьхю райондин аьхю месэлйир

Аьхю райондин аьхю месэлйир

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 4.50 (1 Голос)

А. МирзабалаевУлихьна йигъари ич хусуси мухбир Аьбдулмажид Рашидов «Табасаран район» МР-ин глава Алавудин Мирзабалаевдихъди гюрюшмиш гъахьну ва дугъхьан интервью гъадабгъну. Думу исихъ чап апIурача.

- Алавудин Несрединович, ихь сюгьбат узуз гьамциб суалналан ккебгъуз ккундийзуз: райондин администрацияйин улихь дийигънайи фицдар асас месэлйир къайд апIуз шулвухьан?

- Табасаран район Дагъустан республикайиъ аьхюсдар районарикан саб ву. Душваъ 62 агъзуртIан артухъ агьалйир яшамиш шула, 74 гъул ва 22 муниципалин образованйир а.

Узу райондин главайин вазифйир тамам апIуз 2013-пи йисан майин вазлиъ хъюгънийза ва йиз ляхинра райондин экономикайин ва социалин гьялнан анализ апIбалан ккебгънийза. Сабпи нубатнаъ райондиъ социалинна экономикайин артмиш’валин гележегдиз вуйи программа тартиб дапIну ккундийи. Гъи райондин администрацияйи думу программайиз асас вуди ляхин апIура. Гьюкумдин ерли органари эгьемиятлуди идара апIбан ляхниъ ачухъвал, бюджетдин гьяракатнан марццивал дубхьну ккунду, иллагьки подряддин ляхнар кIулиз адагъруган, муниципалин азадди айи ва бюджетдин идарйирин руководителарин гъуллугъариина кадрйир гъадагъруган ва нормативаринна ихтиярарин актар кьабул апIруган. Ляхнин дициб къайдайи коррупцияйиз йишв гъибтрадар. Гьаци, 2014-2016-пи йисари «Табасаран район» МР-ин администрацияйи муниципалин гъуллугъчйирин, муниципалин идарйирин руководителарин азадди вуйи гъуллугъариина гъуллугъчйир гъядягъбан 15 конкурс кIули гъухну, ва натижайиъ 25 кас ляхнариз гъадагъну. Райондин администрацияйин гьар гьяфтайиъ кIули гъахури шлу совещанйириъ гъуларин поселенйирин главйирихъди ва райондин идарйирин кIулиъ айидарихъди сатIиди артмиш’валин месэлйир гьял ва ляхнарин анализ апIурча, гьацира туву табшуругъариин гюзчивал гъабхурча.

- Яв фикриан, Алавудин Несрединович, гъийин вахтна райондиъ варитIан учIру месэлйир фицдар ву?

- Къайд дапIну ккундуки, совет девриъ Табасаран райондиъ гьясилувалин асас циркил халачачивал вуйи. Агьалйири халачйир, гъулариъ айи цехариъси, чпин хулариъра урхуйи. Думу циркил саки терг гъабхьну, хъа халачйирин цехар гъулариъ жара метлебариз ишлетмиш апIура. Гъи учу думу циркил жанлу апIуз серенжемар кьабул апIурача. Гъулариъ халачйирин цехар ачмиш апIру дилаварчи касарин тереф уьбхюрача. Дицисдар цехар, месела, Къужник ва Хьарагъ гъулариъ ачмиш дапIна. Мялум вуйиси, думу халачйир заказар апIбаз асас вуди урхуру ва жюрбежюр накьишар кайидар, жюрбежюр кIалибнан ва уьлчмейиндар ву. Хъа мурслар кирчуз ерли укIар-набататарикан ктагъу рангар ишлетмиш апIуру. Думу циркил артмиш апIували райондин экономика артмиш хьуз мумкинвал тувди.

Райондин учIру месэлйирикан саб – райцентрин агьалйир убхъру штухъди тямин апIувал ву. Жара месэла – яшамиш шлу хусуси хулар тикмиш апIуз жилин участокар жара апIувал ву. Ляхин гьаддиъ аки, 2009-пи йислан мина райондиъ жил гъуларин поселенйирин ихтиярназ тувна, хъа гюзчивалин вазифйир райондин муниципалин ихтиярнаъ гъузна. Райондиъ тикмиш дапIнайи гизаф хулар гъуларин ваъ, хъа гъулан мяишатдин ясана ярквран фонднан аьтрафариин тикмиш дапIна. Уьмуми гьисабниинди, дицисдар жиларин кьадар гъи 1000 гектартIан артухъ ву. Жил тялукь жюрйириз илтIитIибкIди, аьхиримжи 15-20 йисарин арайиъ дицисдар тикилишар диври гъахьну. Гьаци, чпин хусуси хулариъ яшамиш шули ашра, агьалйирихьан чпин мутмуйинна, хусусиятнан ихтиярар регистрация апIуз шуладар. Дакьатарин хайлин харжарихъди аьлакьалу вушра, думу терефнаан тялукь ляхин гъабхурача. Хайлин гъулариъ думу ляхнар ккудукIну. Хъа «Дарвагъ гъул» ва «Ярса гъулан совет» СП-йириъ яшамиш шлу хулар тикмиш апIру жилин кьадар яркьу апIбан схемйир тартиб дапIна.

- Мялум вуйиси, Табасаран район гъулан мяишатдин районарикан саб ву. Райондин гъулан мяишатдин ццийин йисандин натижйирикан ва гележегдиз айи планарикан гъапнийиш, ккундийзуз.

- Ав, Табасаран район республикайин гъулан мяишатдин районарикан саб ву. Гьавайин шартIариз лигну, душваъ жюрбежюр культурйир гьясил апIура. Эгер дюзен йишвариъ манишин ккуни культурйир гьясил апIураш, дагъларин канчIарихь зонайиъ малдарвал артмиш апIура. Аьхиримжи вахтари парникарин мяишатра артмиш шула. Гъулан мяишатдиъ ишлетмиш апIурайи жилари райондиъ 34 агъзур гектар йишв бисура. Гьякьикьатдиъ дидкан 80%-тIан артухъ ишлетмиш апIура. 2016-пи йисан райондиъ 2,5 миллиард манатдин кьадарнаъди гъулан мяишатдин сурсатар гьясил гъапIнийи. Му дидиз улихьна йисантIан 106% артухъди вуйи. Хъа 2017-пи йисан райондиъ 2,601 миллиард манатдин кьадарнаъди гъулан мяишатдин сурсатар гьясил гъапIну, гьадму гьисабнаан 1141650 агъзур манатдин малдарвалин, 1460159 агъзур манатдин набататчивалин сурсатар. Къайд дапIну ккундуки, гьаму йисан райондиъ тIумтIарин лап аьхю бегьер битмиш гъапIну – 15833 тонна. Ккудубшу йисан думу улупуб 8493 тонна вуйи.

Райондиъ гьеле 2014-пи йисан имиди, гъулан мяишатдин цирклиз инвестицйир жалб апIбан бадали, хуш шартIарин тялукь программа тартиб гъапIнийи. Дидин шартIариз сар-швнур чIатху инвесторар рази гъахьнийи. Гьаци, «Дарвагъ гъулан совет» СП-йин изан апIру жиларикан 750 гектар Дербентдин чяхрар гьясил апIру заводдиз (ДЗИВ) арендайиз тувнийи. Гьадму жилиин, гъийин цIийи технологйир ишлетмиш апIури, тIумтIин багълар кивну. ТIумтIар гьясил апIбан цирклиъ думу ихь республикайиъ инвестицйирин варитIан аьхю проект ву. Думу проектдин сяргьятариъди аьхю гъазанжар гъадагъру ляхнин йишвар яратмиш гъапIну, думутIанра савайи, гъулан поселениейин бюджетдиз хайлин пулин дакьатар гъюра.

Райондин гъулан мяишат гележегдиъ артмиш хьуз шартIар яратмиш апIбазра райадминистрацияйиъ аьхю фикир тувра. 2016-пи йисан гьадму метлеб ади, багълар дурхьру шид гъюбан бадали, 20 км манзилнаъ «Бильгандаш» ва «Иланхол» гъанавар рас гъапIну. Диди аьлава вуди 2000 гектар жил ишлетмиш апIуз мумкинвал тувди. Райондин экономикайин дурумлувалра за хьибди. Аьхиримжи йисари гъулан мяишатдин карханйири ва фермерари хайлин мейвйирин, йимишарин, тIумтIин цIийи багъар кивну. Багахь вахтари райондиъ гьясил апIурайи гъулан мяишатдин сурсатарин кьадар хъана за хьибди, гьаддиз гъи имиди думу сурсатар тартиб апIру центрариканра фикир дапIну ккунду. Думу райондин гъулан мяишат артмиш апIбаъ нубатнан гам хьибди.

- Рякъярин гьялнакан улхухьа. Дурарин гьял ужу алапIбан бадали, фицдар ляхнар гъахурачва?

Рухьат1 участокдиъ гъяд дивру йишвахь- Райондиъ, уьмуми гьисабниинди, 792 километр рякъяр а, гьадму гьисабнаан 209 километр – республикайин эгьемиятнан. Йислан-йисаз райондиъ автотранспортдин кьадар артухъ шула. ГИБДД-йин улупбариинди, райондиъ саки 9 агъзурихьна пучIу жюрейин ва гъагъ зигру автомобилар гьисабназ гъадагъна. Гьаци, рякъяриъ гизаф машинар лихура ва дурариз тялукь гъагъра алабхъура. Дицдар шартIариъ рякъярин сеть къайдайиъ дебккбаз жара апIурайи дакьатар гьуркIрадар. Рякъярин гьял ужу алапIували райондин экономикара гьяракатниинди за апIуз мумкинвал тувдийи. Асас вуди республикайин эгьемиятнан Дербент–Хючна–Хив, КIежхи–Дарвагъ–Хючна ва КIежхи–ТIивак–Хючна рякъяр ужу алаували. Гъулан мяишатдин сурсат гьясил апIрударихьан чпин бегьер думу рякъяриъди райондин ва республикайин базрариз масу тувуз гъабхуз шулйи. Аьхиримжи йисари Дербент–Хючна–Хиврякъюн бязи участокар рас гъапIну. Райондин администрацияйин пулин дакьатарихъ райондин центр Хючна гъулаъ, мархьлин штар гъягъру канализация ккиври ва тротуарар диври, кьялан кюче цIийи алапIура. Гьамус кьялан кючйириин асфальт улубзурача. Къайд апIуз ккундузузки, мархьлин штар гъягъру канализация райцентриъ сабпи ражну ккивуб ву. Думу ляхнарихъди аьлакьалу вахтназ вуйи читинваларин агьалйир гъавриъ духьну ккунду, гьаз гъапиш дурар райондиъ гъулайвалар бадали гъахурайидар ву. Рякъюн сетдин асас паярикан вуди гъядарра гьисаб шула. Райондиъ вари 29 гъяд а. Дурар вари нормативариз жаваб тувру гьялнаъ адар, пуз шулу. Райондин бюджетдин дакьатарин гьисабнаан ТинитI гъулахъ хъайи гъяд тикмиш дапIну ккудубкIунча. Рубас нирин дерейиъ гъулан мяишатдин сурсатар гьясил апIрудариз дидин эгьемият аьхюб ву. Гьацира Дагъни гъулахъ хъайи гъяд рас гъапIунча. Гьамус Гъулли гъулахъ хъайи гъяд тикмиш апIуз планламиш дапIнайич. Республикайин бюджетдин дакьатарихъ Хючна–Хив рякъюн «РухьатI» участокдиъ гъяд тикмиш апIура, гьацира Вечрикк гъулаз гъябгъюрайи рякъ рас апIувал планламиш дапIнайич. Гьелбетда, рякъярин сеть къайдайиъ уьбхбан месэла гьарвахтна райондин администрацияйин фикрин кьялаъ хьибди.

- Алавудин Несрединович, райондин бюджетдикан улхухьа. Душваъ хусуси гъазанжарин йишв фициб ву?

- Райондин администрацияйин асас месэлйирикан саб – му бюджетдиъ хусуси гъазанжарин дережа за ва гъадагъурайи дотацйирин кьадар цIиб апIувал ву. Думу месэла гьял апIуз саб кьадар удукьура. 2013-пи йисан, месела, райондин бюджетдиъ хусуси гъазанжарин улупуб 8-9 процент вуйиш, 2017-пи йисан 53 процент дубхьна. Райондин бюджетдиъ хусуси гъазанжарин кьадар гьадму вахтна 32 миллиондилан 116 миллион манатдихьна за гъабхьну, яна шубуб ражаритIан артухъди. Дицисдар улупбар хусуси налогарин бина яркьу апIбиинди, физический касари жилин ва мутмуйин налогар тувуб къайдайиз хувалиинди, гьацира агьалйирин формально дару машгъулвал цIиб апIбиинди гъазанмиш гъапIунча. «Табасаран район» МР-ин бюджетдин 2017-пи йисаз вуйи бюджетдин налогарин ва налогарин дару гъазанжарин прогноз вуди, ГСМ-дин акцизарра гьисабназ гъадагъну, 98991,1 агъзур манат улупнайи. Думу ккудубшу йисантIан 7208 агъзур манатдиинди артухъди ву. 2017-пи йисаз гъазанжариан ва харж апIбаан райондин уьмуми бюджет 956182,4 агъзур манатдин кьадарнаъди улупна. Хусуси гъазанжарин асас булагъар 2017-пи йисаз физический касарин гъазанжариина вуйи налогар – 60983 агъзур манат (61 процент), ГСМ-диина вуйи акцизар –16958 агъзур манат, налогарин дару гъазанжар – 11 миллион манаттIан артухъди ву. Аьхиримжи шубуд йисан чпин мутмуйин ихтиярар райондиъ 15 агъзуртIан артухъ хулар-хизанари регистрация гъапIну. Гьамус дурари ерли бюджетдиз налогар тувра. Райондиъ кми-кмиди райадминистрацияйин, ихтиярар уьрхру ва налогарин органарин гъуллугъчйири къанунсузди дилаварчивалиин машгъул вуйидар аьгъю апIбаан рейдар кIули гъахури шулу. Райондин бюджетдиъ йислан-йисаз республикайин субвенцир цIиб апIура. 2012-пи йисан республикайиан думу метлебариз кIури 300 миллионтIан артухъ пул хътапIнийиш, 2016-пи йисан хътапIуб саки шубуб ражари цIибди ву. Амма, дупну ккундуки, гьадму вахтна хусуси гъазанжарин пай 2012-пи йисан 23 миллиондилан ккудубшу йисан 116 миллиондиинна за гъабхьну. Фикир вуйизки, налогар иливру бина яркьу, алверин точйир ачухъ, зегьмет зигбиин жиниди машгъул вуйидар ашкар апIури, райондин бюджетдин артмиш’вал тямин апIуз хьибди. Гъуларин поселенйирин гъазанжарин булагъарикан сабсана – му гъулан мяишатдин эгьемиятнан муниципалин жилар арендайиз тувувал ву.

Ццийин йицIисаб вазлин налогар уч апIбан улупбар гьамцдар ву. Гъазанжариин вуйи налогар 89 214 агъзур манат уч дапIна. Му йисандин улупбарикан 91,1 процент ву. Налогарин дару гъазанжар 8 334 агъзур манат ву. Му йисандин улупбарикан 64 процент гьисаб шула.

- Алавудин Несрединович, Табасаран район республикайиъ варитIан сакит районарикан саб вуди гьисаб апIуйи. Анжагъ аьхиримжи йисари, республикайин жара йишвариъси, душваъра аьдати дару исламдин вакилари аьгьвалат чIур апIуз хъюгънийи. Гъийин вахтна райондиъ терроризмдин ва экстремизмдин хатIасузвал тямин апIбан месэлйирихъди аьлакьалуди фу пуз шулвухьан?

- Къайд дапIну ккундуки, Урусатдин НАК-дин, ФСБ-йин, МВД-йин, ихтиярар уьрхру ерли органарин ва терроризмдиз аькси комиссйирин хъуркьувалиинди кIули гъубху ляхниз асас вуди, экстремизмдихъди ва терроризмдихъди вуйи женгнаъ кьатI’и дигиш’валар гъахьну. Гизаф вахтна райондин аьтрафариин гьяракатнаъ айи диверсйиринна терроризмдин «Кьиблайин» десте дагъитмиш гъапIну. Тялукь операцйирин натижайиъ бандитарин 12 бандит йивну гъакIну. Дурарикан 7 кас Дагъустандиз жара йишвариан гъафидар, 5 кас ерли агьалйир вуйи. Гъийин вахтна думу жигьатнаан райондиъ гьял дурумлуб ву ва гюзчиваликк кка. Терроризмдин къурхулувал лап цIиб гъабхьну. Асасуб, къайд апIуз ккундузузки, жигьиларин фикрар бадали вуйи женгнаъ ухьу гъалиб гъахьунхьа. Жигьилар гьамус дицисдар эмиссарари чпиз фтиин машгъул хьуз дих апIураш ва диди я чпиз ясана чпин багахьлуйириз уж’вал дархрубдин гъавриъ ахъну. Дурумлувал гъазанмиш апIуз гъабхьнушра, гъавриъ духьну ккундуки, анжагъ саб кьувватниинди хъуркьувалар гъазанмиш апIуз шулдар. Жигьиларин фикрар бадали вуйи женгнаъ гьам гъюкуматдин, гьамсана жямяаьтлугъ тешкилатарин сатIи ва вари терефариан вуйи ляхин дубхну ккунду. Жиниб дар, экстремизмдин эмиссарарин метлеблу аудитория жигьилар ву. Ва райондиъ, дурарин терефназ илтIитIикIбан бадали, жигьиларин арайиъ тялукь ляхин гъабхура. Думу ляхин райондин АТК-йи албагура. Райадминистрацияйин АТК-йи, ихтиярар уьрхру органарихъди, жигьиларин жямяаьтлугъ тешкилатарихъди, жигьиларин Центрихъди сатIиди райондин мектебариъ кми-кмиди экстремизмдин ва терроризмдин идеологияйин улихьишв бисбан метлеб айи серенжемар кIули гъахура. Дицисдар серенжемариз диндин вакиларра жалб апIура. Райондиъ гьацира уьмур тямин апIурайи объектарин хатIасузвал тямин апIбан месэлйиризра аьхю фикир тувра. Экстремизмдин ва терроризмдин улихьишв бисбан метлебнан жара серенжемарра гъахура.

- Уву яв ляхниъ, мялум вуйиси, образованиейин месэлйириз аьхю фикир туврава. Райондин думу цирклиъ аьхиримжи йисари фицдар ужувлан дигиш’валар духьна?

- Узу гьисаб апIуразаки, образование – райондин социалинна экономикайин артмиш’валин дережа за апIурайи аьхю ва асас дакьат ву. Гьаму вахтна райондиъ 59 уьмуми образованиейин мектебар, 36 мектебдин яшнакк ккуркьайиз вуйи бицIидарин ва 7 аьлава образованиейин идарйир гьяракатнаъ а. Думу идарйириъ 10197 бицIириз аьгъювалар ва тербия тувра. Образованиейин гъурулушдиъ 3850 педагогар ва тербиячйир лихура. Гьаму йисан деетбан имтигьнар 1181 выпускникди тувну. Дурарикан ЕГЭ – 437, ОГЭ – 744 выпускникди. Учу ич ляхниъ гьаддиин асасламиш шулачаки, урхурайидарин образованиейин дережа за апIбан бадали, мектебарин материалинна техникайин бинаси, мялимарин гьязурлугвалин дережара за дапIну ккунду. Аьхиримжи шубуд йисандин арайиъ райондиъ 32 мектебдин дарамат бинайиан рас гъапIунча. Хъа ЧвулатI, Дагъни, Цухдигъ ва Жвулли гъулариъ мектебарин цIийи дараматар дивну. НичIрас гъулаъра мектебдин цIийи дарамат тикмиш апIура. Гьар йисан образованиейин идарйириъ расвалин ляхнар гъахура ва материалинна техникайин бина ужу алапIура. Мектебдин яшнакк ккуркьайиз вуйидарин идарйирин гьялназра аьхю фикир туврача. 2014-пи йисан Дарвагъ 110 бицIириз йишв ади типовой бицIидарин багъ ачмиш гъапIну. 2016-пи йисан ЧвулатI, ЖагътIил ва Урзигъ гъулариъ 125 бицIириз йишв ади шубубсана бицIидарин багъар арццунча. Гьацира юкьубсана гъулаъ аьлава дестйир ачмиш гъапIну. Вари бицIидарин багъариз методикайин ва рябкъбан пособйир, гьацира аьгъювалар тувбан техниквалин дакьатар масу гъадагъунча. БицIидарин багъариз вари 1750 бицIир гъюра. Аьлава образованиейин гъурулушдиъ искусствйирин мектеб, бицIидарин яратмиш апIбан Хал ва муниципалин спортдин 5 мектеб гьяракатнаъ а. Райондин образованиейин вари мектебариз образованиейин ляхин кIули гъабхуз лицензйир а. Дупну ккундуки, райондиъ «РД-йин образованиейиъ мянфяаьтлу кадрйирин политика» проект кIулиз адабгъура. Думу проектдин сяргьятариъди учу гьар йисан райондин мектебариан выпускникар педагогвалин пишйириан урхуз республикайин вузариз гьаъри шулча. 2015-пи йислан мина Табасаран райондин главайин грантарин гьякьнаан положение тартиб дапIна. Дидиз асас вуди, гьар йисан 20 ужударсдар мялимариз ва 20 урхурайириз жюрбежюр номинацйириан райондин главайин грантар тувра. Дици хьувал мялимар зегьмет зигуз, урхурайидар – урхуз аьлава вуди гьевеслу апIурайи шартIарикан саб ву.

- ЙирхьцIур агъзуртIан артухъ агьалйир яшамиш шулайи райондиъ, шаксузди, жигьиларин кьадарра аьхюб ву. Гьаддиз райондиъ жигьиларин политикайикан, гьаддихъди сабси, спортдихъди аьлакьалу месэлйирикан дупну ккундийзуз.

- КьатI’и, чан гъавриъ ахъру жигьиларин политика райондиъ 2014-пи йисан арайиз гъафну. Думу вахтназ, чакан улхури гъахьнушра, жигьилар сатIи апIурайи я тешкиллувалин гъурулушар, я гьюкуматдин гьюкумдин органариъ гъуллугънаъ за хьувалин артмиш'валин гележег адайи. 2014-пи йисан райондин депутатарин Собраниейин гъвалахъ Жигьиларин парламент яратмиш гъапIну. Кьяляхъна – райондин Ачухъ жигьиларин администрация тешкил гъапIнийи. 2015-пи йислан мина жигьиларин гизаф гъуллугъар гьуркIру Центр гьяракатнаъ а. Думу тешкилатари жюрбежюр терефариан ляхин гъабхура. Сад йисан дурар варжтIан артухъ эдебнанна ватанпервервалин, культурайин ва спортдин серенжемариъ иштирак шула, гьадму гьисабнаан гьюкуматдин уьмуми машкврариъ, мектебариъ урхурайидарин ва жигьиларин арайиъ экстремизмдин ва терроризмдин идеологияйиз аькси ляхин гъабхбан серенжемариъ, жумартвалин ва волонтервалин ляхнариъ. Къайд апIуз ккундузузки, жигьиларин жямяаьтлугъ тешкилатариз бажаранвал кайи, актив жигьилар уч дапIна. Дурар учу гележегдиъ гьюкумдин органарин кадрйирин резервси гьисаб апIурача. Дурари кIули гъуху аьхюсдар серенжемарикан саб ккудубшу йисан тешкил гъапIу жигьиларин сиягьятчивалин «Табасаран – 2016» форум вуйи. Дидин метлеб райондиъ сиягьятчивалин циркил артмиш апIувал, сиягьятчивалин цирклиз инвестицйирин хайирлувал улупувал, Дагъустан Республикайиъ сиягьятчивал артмиш апIуз диш дапIнайи программйир кIулиз адагъувал вуйи. Райондиъ РД-йин Халкьдин Собраниейин депутат Мягьямед Къурбановдин кьягьялвалин ордендин сагьиб Марат Рягьметовдин ядигариз бахш дапIнайи «СатIиди ужу ву» проект кIулиз адабгъури хьуд йис ву. Думу проектдин сяргьятариъди спортдин жюрбежюр жюрйириан 5000 урхурайир иштирак шули талитар, ихтиярар уьрхру органарихъди сатIиди жигьиларин арайиъ экстремизмдин ва терроризмдин улихьишв бисбан метлебнан серенжемар гъахура. Натижа йивури, пуз ккундузузки, райондиъ жигьиларин жягьтлувал артмиш апIбаз вари шартIар яратмиш дапIна. Райондин жигьилари республикайин ва уьлкейин вари эгьемиятлу жямяаьтлугъдинна политикайин, культурайин, спортдин ва жара серенжемариъ активвал улупура. Табасаран райондиан вуйи делегат Рамис Рамазанов жигьиларин Варидюн’яйин фестивалиъ иштирак гъахьну. Ихь республикайиъ Табасаран район жигьиларин политика кIулиз адабгъурайи варитIан ужударсдар районарин жергейиъ а. Спортдикан улхури, дупну ккундуки, учу райондиъ спортдин инфраструктура артмиш апIбаз аьхю фикир туврача. Варишвариъ, гьадму гьисабнаан ярхла айи гъулариъра, жигьилариз физкультурайиин ва спортдиин машгъул хьуз мумкинвалар духьну ккунду. Гьаддиз райондиъ «БицIи бюджетдин спортдин мектеб» проект кIулиз адабгъурача. Думу проект гьяракатнаъ ади шубуд йис ву. Дидин сяргьятариъди гъулариъ гизаф гъуллугъар гьуркIру спортдин 12 майдан тикмиш гъапIну, швнуб-саб багахь вахтарира дивбанди ву. Аьхиримжи вахтари жанлу шулайи ГТО-ра райондиъ кьувватнаъ убчIвра. Думу комплекс райондиъ 5 агъзур касди тамам гъапIну, хъа 157 кас гъизилин лишнариз лайикь гъахьну. Йисандин арайиъ райондиъ спортдин жюрбежюр жюрйириан сабшвнуб аьхю турнирар гъахури шулу. Райондин командйир волейболиан, футболиан ва спортдин жара жюрйириан республикайин ва Урусатдин серенжемариъ иштирак шула. Райондиъ урус шашкйириан республикайин чемпионатар гъахури гизаф йисар ву. Узу спортдин думу жюрейин республикайин федерацияйин президент вуза.

- Уву ихь сюгьбатнаъ сиягьятчивализ бахш дапIнайи «Табасаран – 2016» форумдикан гъапнийва. Сиягьятчивалин маршрутар арццбаз диш дапIнайи серенжем – автомобилар сиягьят апIру йишарихьна хъаувал райондиъ ццира кIули гъубшну. Райондин сиягьятчивалин гележег фициб вуди рябкъюравуз?

- Табасаран район республикайиъ варитIан уткан районарикан саб ву. Табиаьтдин гюрчегваларси, райондиз федералин эгьемиятнан культурайин ирсра а. Месела, Хючнаъ айи «Ургур чвуччвунна сар чуччун гъала», Жвулли гъулаъ айи 19-пи аьсрин мист ва чIвурд, Дарвагъ, Зиль, ГьепIил гъулариъ «Дагъ-бары» давам апIурайи фортар. ДумутIанра савайи, райондин аьтрафариин табиаьтдин машгьур ядигарар ал: Хянгъярин (Хючнаарин) рибчра, Табасаран райондинна Къяйтагъ райондин арайиъ айи табиаьтдин гъяд (дидиз «Дуствалин гъяд» кIуру), ХустIил гъулаъ айи «Дюрхъ» ва жарадар. Федералин эгьемиятнан объектарси, райондин аьтрафариин региондин эгьемиятнан 294 объект ерлешмиш духьна. Райондиз гъафи хялариз улупуз ухьуз, табиаьтдин уткан йишварси, объектарси, жарабра ахьуз. Месела, дурарихьан чпин улариинди машгьур табасаран халачйир фици урхураш рябкъюз, ихь милли хурагарихъди таниш хьуз шулу. Гъийин вахтназ райондин аьтрафариин сиягьятчивалин маршрут ачмиш дапIна. Фортарин аьтрафар къайдайиз духна, Къужник гъулан поселениейин йишв’ин «Дусталин гъяд» рябкъру ва лигру майдан яратмиш апIура. Му анжагъ эвел ву. Фикир вуйизки, райондин ядигарариз ва табиаьтдиз лигуз ккуни сиягьятчйирин кьадар йислан-йисаз анжагъ артухъ хьибди.

- Аьхиримжи йисари ихь уьлкейиъ, гьадму гьисабнаан ихь республикайиъра, халкьдин милли фаркьвал уьбхбан, дидин милли культурайин аьдатар уьрхбан месэлйириз артухъди фикир тувра. Думу терефнаан райондиъ фицдар ляхнар гъахура?

- Табасаран райондиз чан хусуси культура ва дерин тарих а. Варжариинди йисари аьмалназ гъафи халкьдин аьдати культура уьбхбан терефнаан учу шлуб вари апIурча. Гьаму вахтназ райондиъ Урусатдин халкьарин аьдати культурйирин 14 центр гьяракатнаъ а. Дурариз экспонатар уч апIбаан ва дурар инвентаризация апIбаан аьхю ляхин гъубхну. Думу центрариъ айи гизаф экспонатар гъийин мектебариъ урхурайидариз танишдира дар. Гьамус дурариз чпин наслар фици яшамиш шули гъахьнуш, дурари фицдар палтар алахьури гъахьнуш, аьгъю апIуз мумкинвалар а. Насларин ядигарар уьрхбаъ дици хьувалин эгьемиятлувал аьхюб ву.

Райондиъ вари 91 культурайин идара а. Дурарикан культурайинна азад вахт адапIбан жюрейин – 42, 31 – культурайин хал, 10 – гъуларин клубар ва райондин культурайин Хал. Вари йишвариъ сабишв’инди 112 культурайин гъуллугъчи лихура. Культурайинна азад вахт адапIбан идарйириъ 167 яратмиш апIбан коллективари ляхин апIура, дурарин арайиъ 145 бицIидариндар ву. Район клубарихъди ва клубдин идарйирихъди 88,4% тямин дапIна. Райондиъ гьацира 47 библиотека (китабарин фонд 184,5 агъзур экземпляр ву), искусствйирин мектеб ва тарихдинна багъри юрд аьгъю апIбан музей лихура. Фольклор уьбхбазра райондиъ аьхю фикир тувра. Райондиъ гьамусяаьт 13 фольклорин коллективар а. Дурарикан гизафдари чпин устадвал республикайин фестивалариъ ва гьюкуматдин машквар йигъари улупну. Учу, культурайин идарйирин материалинна техникайин бина ужу алапIбан бадали, уьлчмйир кьабул апIурача. Гьадму метлебниинди милли палтар ва музыкайин алатар масу гъадагъурача.

- Алавудин Несрединович, интервью тувбаз чухсагъул.

Шиклиъ: 1. «Табасаран район» МР-ин глава А.Н.Мирзабалаев. 2. «РухьатI» участокдиъ гъяд дивру йишвахь. Кьялаъ айир А.Мирзабалаев.

Комментарии:

f1 in1 ok1 t1 v1 y1

Top