ГлавнаяИнтервьюН.Аскеров: «Сирникк» ккайи экономика ва коррупция дерккуз гужли къанун лазим ву»

Н.Аскеров: «Сирникк» ккайи экономика ва коррупция дерккуз гужли къанун лазим ву»

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (3 Голосов)

77yМашгьур аьлим, профессор Низами Аскеров республикайиъ илмин цирклиъ лихурайидариз варидариз таниш кас ву. Дугъан кьалмиккан экономикайин илмарин модернизацияйин, дилаварчивалин, кластерный экономикайин, вари дюн’яйиъ рынокдин аьлакьйирин мюгькам артмиш’валин месэлйириз бахш дапIнайи хайлин китабар ккудучIвна.

Низами Аскеров Табасаран райондин ЦIурутIил гъулаъ бабкан гъахьну.

1991-пи йисан Ростовдин гьюкуматдин университет уьру дипломдиинди ккудубкIну, дугъу хъасин гьадушваъ аспирантурайиъра гъурхну. Думу 1996-пи йисхъан мина Дагъустандин гьюкуматдин университетдиъ лихура. Гьамусяаьт Низами Аскеров ДГУ-йин экономикайин факультетдин политикайин экономияйин кафедрайин заведующий ву. Гьаму йигъари думу «Табасарандин нурар» газатдин редакцияйиз хялижвди гъафну. Ич редакцияйин коллективди дугъахъди жюрбежюр терефариан сюгьбат гъубхнийи.

– Низами Садитдинович, ДГУ-йиъ экономикайин дарсар киври хайлин йисар вуяв. Яв фикриан, Дагъустандин абитуриентари асас вуди экономикайин пишекарвал гьаз ктабгъура?

– Урус чIалнаъ саб гаф а – «машгьурвал» кIуру, сабсана себеб гьаддиъ аки, ихь жигьилариз республикайиъси, Урусатдин жара регионариъра гьюкуматдин цирклиан вуйи ляхнар дихъура. Хъа идара апIбан, пулин дакьатарихъди аьлакьалу вая административ органариъ лихуз экономикайин образование лазим ву.

- Сад йисандин арайиъ ДГУ-йиъ швнур экономист гьязур апIура?

- Гьяйифки, йислан-йисаз ДГУ-йиъ бюджетдин йишвар цIиб шула, хъа пулихъди вуйи пишекарвал гъадабгъбан йишвар – артухъ. Ич факультетдиъ сад йисан 400-дихьна студентари экономикайин пишекарвалиан диплом гъадабгъура. Му кьадар жигьилариз ляхниъ дийигъуз лихру йишвар адар. Хъа ляхниъ дийигъдариз, дурарин пишекарвалин аьгъювалариз ляхнин кIулиъ айидари ужуб кьимат тувра. Пуз ккундузузки, ЕГЭ-йин гюзчивал мюгькам гъапIхъан мина учухьна гъюрайи абитуриентарра мектебдин бинайин ужуб образование айидар ву. Мисалназ, улихьна йигъари сабпи курсдин студентарихьан имтигьян кьабул гъапIунза. 30 студентдикан 8-ри хьуб, 15 студентди – юкьбар гъадагъну. Мурар лап ужудар улупбар ву.

– Низами Садитдинович, сацIиб-ди яв яратмишарикан, илмин дикIбариканра кидибта.

– Магьа гьаму ихь столиин али китабарикан саб «Дагъустан Республикайин экономикайин модернизацияйин стратегияйин ресурс» бикIури 2-3 йис гъабхьнийич. Дидин авторар: ДГУ-йин ректор Муртазяли Рабаданов, проректор, ихь ватанагьли Назим Аьшурбегов, ДГУНХ-йин ректор Ягь'я Бучаев, узу ва 3-4-сана мялимар ву. Учу думу гьязур апIурайи вахтна, ихь республикайин кIул’инди экономикайин мюгькам артмиш’валин рякъярин, улихь дийигънайи месэлйирин ахтармишар гъухунча. Му китаб гьязур апIбаз 2017-пи йисан Гьюкуматдин премия тувнийчуз. Кьюбпи китаб «Экономикайин модернизацияйин кластерный механизмйир» кIуруб ву. Думу ич кафедрайи гьязур гъапIну. Кластерный механизм – жара гьюкуматариъ экономикайин цирклар тешкиллувалиинди фици кIули адаураш, гьаддиз кIуру.

Ихь республикайиъ кластерный механизм кIуруб гьелелиг адар. Хъа думу арайиз хуз учу кюмек апIурача. «Политикайин экономия ва экономикайин политика» китабра йиз кафедрайин мялимарихъди сатIиди гъибикIуб вуйич. Гьамушваъ политикари ва экономистари сатIиди фици ляхин дубхну ккундуш, гьаддикан дибикIна.

– Гъийин йигъан Дагъустандин экономикайиз уву фициб кьимат туврава ва, думу за апIбан бадали, сабпи нубатнаъ гьапIну ккунду?

– Гъи Дагъустандин экономикайиз кьимат тувбан бадали, ухьу ихь экономика вари Урусатдин аьгьвалатнахъди сатIи дапIну ккунду. 2014-пи йисхъан мина ихь гьюкумат харижи уьлкйирин санкцйирикк кка. Гьаддиз уьлкейин экономикайин аьгьвалат гъагъи гьялназ гъафну. Аьхиримжи йисари му аьгьвалат дигиш шулайиб рябкъюрахьуз. Уьлкейиъ 75-тIан артухъ регионар дотацйир гъадагъурайидар ву. Дурар федералин центрикан асиллу шула. Гьаз ухьу асиллу шула? Ухьу уч гъапIу налогар сабан Москвайиз хътаурахьа (ухьуси вари регионари), хъасин ухьуз сацIиб пул ккун апIури, Москвайиз гъягъюрахьа. Дици дюз дар, аьхир. Эгер гъазанмиш гъапIубдин аьхюбсиб пай регионариъ гъабзуйиш, пул ча кIури, Москвайиз сарра гъягъидайи. Гьаму сабпи себеб ву. Жара регионарихь тевиган, ихь респуб-лика артмиш шула. Учу гъахру жюрбежюр конференцйириз Урусатдиан гъюру хялар ихь тикилишчивалин ва гьацдар жара цирклариин мюгьтал шула. Региондин бюджетдин валовый сурсатдин дакьатарин гьацI – тикилишчивалилан ва ариш-веришдилан ву. Хъа промышленностдин ва гъулан мяишатдихъди аьлакьалу секторар ухьухь зяифди артмиш шула. Мидланра гъайри, ухьхьан 90-пи йисарин экономикайихьан деврин цIийи экономикайихьна, цIийи рынокдин къайдайихьна улдучIвуз шуладархьухьан. Экономикайин модернизация апIувалра гьелелиг ккудубкIнадар. Технологйирин цирклиъкьана бегьемди модернизация дапIнадар. Себебар – пул гьубкIри адрувал ву. Дугъри гъапиш, ухьхьан улихьна йисариси мюгькамди артмиш хьуз шуйи. Краснодар ва Ставрополь краяри, Татарстанди чпин региондин промышленность гъюбхну, хъа ихь республикайи гъюбхюндар. Мисалназ, Гьяжиевдин ччвурнахъ хъайи завод, Стекловолокно завод, Къизилюртдиъ, Избербашдиъ ва жара шагьрариъ айи аьхю заводар хъяркьну. Мидланра гъайри, ихь республикайиъ маважибарин кьадар варитIан бицIиб ву. Президентдин майдин указариинди, мисалназ, университетдин мялимарин маважиб, экономикайин кьялан улупбарихь тевиган, кьюб ражари артухъ дубхьну ккунду. Ухьухь экономикайин кьялан улупбарин маважиб 20 агъзур манат ву, хъа гьеле мялимарин маважиб кьюб ражари за дубхьнадар. Му месэлара ухьухь гъагъиди гьял апIура. Урусатдиъ кьялан гьисабнан маважиб 60-70 агъзур вуйи регионарра а. ИкибаштIан, гьадушвариъ мялимари 100-150 агъзур манат, хъа ухьухь – 20-30 агъзур манат гъадабгъура.

– Багарихьди дигиш’валар хьуб мумкин вуйин?

– Гъи ихь республикайиз цIийи Глава дуфна. Дугъу сабпи нубатнаъди къанундин тIалабариинди лихувал ккун апIура. Хъа къанун уьбхрушваъ къайда мюгькам шулу. Ужуб къайда айишваъ лихувалра, маважибра за шул кIури, умуд кивурхьа.

– Ихь Табасаран ва Хив районарин экономикайин ва халкьдин сяняаьткарвал – халачачивалин гележег, яв фикриан, фициб хьибди?

– Узуз, Табасаран ва Хив райондин экономикайин цирклин анализ дапIну, саб макьала гьязур апIуз кундузуз. Саб-кьюб гафниинди ихь районарин артмиш’валин гележегдикан пуз шулдар. Сад йис мидиз улихьна Хючнаъ гъабхьи конференцияйиъ райондин экономика-йин аьгьвалатнакан доклад гъапIнийза. Ихь халкьдиз сацIиб пул гъюру программйирикан, конкурсарикан,  грантарикан, проектарикан бегьем мялуматар адар. Ихь халкьдин дилаварчивал кайи касариз дих апIури, дурариз конкурсдиъ иштирак хьуз, грантдиз проект гьязур апIуз улупру саб идара лазим ву. Гъи проектарин управлениейин цирклиз грантарин гъалибчйир финансарихъди тямин апIбаз ужудар мумкинвалар а. Халачачивалин месэлайикан улухурш, му месэла учIруб ву. Фицики ухьуз гужли конкуренция а. Ихь халачйир хьайин-дар, хили гъурхдар ву. Дурариз гизаф кьимат удубчIвура. Гьаддиз дурарихьна вуйи игьтияж ис гъабхьну. Эгер ихь халачйириз вари дюн’яйиъ ужуб реклама гъабхьнийиш, дурариз чпин мюгькам артмиш’вал бихъуб мумкин вуйи. ЦIиб улихьнаси ихь ватанагьли, профессор Зейдуллагь Юзбеговди, чан фикрар ачухъ апIури, вари халкьарин халачйирин биржа тешкил гъапIнийиш, гьадушваъ иштирак гъахьнийиш ва гьадму биржайиан тина ихь халачйир масу тувуз гъабхьнийиш, думу сяняаьткарвал артмиш шлуваликан гъапнийи. Ихь халачйир текрар даршлу, юкIвра, кIван рюгьра ивнайидар, бажаранлуди арайиз адагъу, аьнтIикьа сяняаьткарвалин сурсат гьисаб шула. Ухьу дид’инди дамагълу вухьа. Думу дубгуз гъитну ккундар. Узук гъалабулугъвал кипрайиб гьадму вуки, халачайихъ хъайи дишагьлийири чпин сагъ’вализ лигуз кIваълан гьархру.

- Табасаран драмтеатрин художник Аьбдурягьман Уьсмановди халачйир бицIи вахтна урхуз мумкинвал тувру станок тартиб дапIна. Эгер думу арайиз адабгъиш, халачачивал цIийи алапIуз шулин?

- Дугъан станок автомат къайдайинуб вуш, ихь дуркьарихъ дишагьлийирин хилариинди гъубху халачи ва думу станокдихъ гъубху халачи тевуз шлуб дар, аьхир. Хили гъубху гьарсаб халачи текрар даршлу гьисснан рюгьари абцIнайиб ву.

– Гьарсаб гьюкуматдин экономика кьяляхъ апIруб коррупция ву. Хъа экономикайин илимди, коррупция цIиб апIбан бадали, фицдар теклифар дивра?

– Гьарсар адми гьярисчи, яна жвуван маракьар вартIан заан вуди дисру кас ву. Гьярисвал инсандин хасиятнакан ктабгъуз шлуб дар. Дидиз аькси терефра а – дин. Диндиъ гьярисвал цIиб апIуб ккун апIура. Вари инсанар диндихъра хътар ва варидарихьан гьярисвал дебккузра шуладар. Яна коррупция арайиз хурайиб инсанарин гьярисвал ву. Асас вуди коррупция гьюкуматдин идарйирин цирклариъ а. Гъуллугъариъ айи инсанарин арайиъ, чпин гьярисвалин маракьар уьрхюри, къанун ва къайда чIур апIури, коррупцияйин гьяракатар арайиз хурайидарра гизаф а. Му гьяракатар дерккбан бадали, лап мюгькам вуйи къанун лазим ву. Эгер гьюкуматдиъ лап мюгькам ва гучI тувру къанунар гъахьиш, гьадму гьярисвалин маракьар дерккуз хьибдийи.

– «Сирникк» ккайи экономикайиканра гьерхуз ккундийчуз. Ва сабсана суал – увуз яв пишекарвалиъ варитIан читинди фу алабхъуравуз ва му пишекарвал ктабгъбиин разиди вува?

– Машгьур режиссер Рустам Ибрагьимбеговди гъапнийи: «жвуван юкIв али ляхниин лихувалтIан аьхю бахт адар». Хъа жвуваз ккуни ляхниин машгъулра духьну, дидихъ пулра туврайивал хъана аьхю бахт дарин? Гъийин йигъан учуз туврайи маважиб аьхюб даршра, узу гьаму пишекарвал ктабгъувалиин рази вуза. Хъа кьюбпи суалназ жаваб туври, гьамци пуз ккундузуз, «сирникк» ккайи экономика дархьбан бадали, гьюкмин кIулиъ айидари хайлин ляхин дубхну ккунду. Ихь республикайиъ гъийин йигъан 60% «сирникк» гъубзрайи экономика а. «Сирникк» ккайи экономикайин циркил халкьди арайиз гъабхиб дар. Думу гьюкуматдинна олигархияйин циркли арайиз гъабхиб ву. Экономика «сирниккан» ккадапIбан бадали, гьюкуматдин айтIан гъурулуш гьюдюхну ва олигархарин улихь кьатI’и уьлчмйир дивну ккунду. Эгер образованиейин, медицинайин, гьюкмин, бизнесдин ва жара цирклариъ къанундин гужли уьлчмйир гъахиш, экономика хайлин «сирниккан» ккадапIуз шулу кIури, умудлу вуза.

- Ихь республикайиъ айи бицIи ва кьялан дилаварчиваликан фу пуз шулу?

- Кьялан ва бицIи бизнес ихь гьюкуматдин асас бина гьисаб шула. Экономика артмиш апIурайидар асас вуди гьаму цирклар ву. 90-пи йисарихь тевиган, гъи гьюкуматди бицIи ва кьялан бизнесдиз кюмек тувру хайлин терефар тешкил дапIна. Мисалназ, бизнес-портал. Думу порталиъ бизнесдигъ гъючIвуз ккунидариз хайлин цирклариан мялуматарин кюмекар тувра. Ихь бицIи дилаварчйири, кюмек адаршра, ляхин апIура, хъа кюмек гъабхьиш, дурарин бизнес артухъси улихь гъябгъиди.

– Низами Садитдинович, ихь халкьдиз яв терефнаан фу пуз ккундийвуз?

– Сабпи нубатнаъ учвуз, учву гъабхурайи баркаллу ляхниз чухсагъул пуз ккундузуз. Учвуз цIийи руководителихъди лихуз, цIийи рякъяр агуз хъуркьувалар ккун апIураза. Ухьу апIурайи ляхин саб ву. Фицики ухьу баяр-шубар, ихь халкь, чIал, культура бадали лихурахьа. Эгер гъуллугънахь хьайидарира, хьадрударира, уч шули, саб столихъ гьамци сюгьбат гъабхуйиш, ихь хайлин месэлйир гьял апIуз шуйи. Ихь халкьдизра ислягьвал, хушбахтлувал ва саламатвал ибшри!

– Низами Садитдинович, увуз гъубшу йисан аьхириъ «Республикайин лайикьлу экономист» кIуру ччвур тувнийи, мидланра гъайри, январин 16-пи йигъан уву бабкан духьну 50 йис тамам хьпан юбилейра къайд гъапIнийва. Му кьюбби шадвалин дюшюшарихъди тебрик апIури, увуз гележегдиъ хъана аьхю хъуркьувалар, сагъ’вал, хизандиъ бахт ва берекет ккун апIурача.

Комментарии:

f1 in1 ok1 t1 v1 y1

Top