ГлавнаяИнтервьюГъулан мяишат: натижйир ва месэлйир

Гъулан мяишат: натижйир ва месэлйир

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

3 4Улихьна йигъари «Табасаран район» МР-иъ айи ич хусуси мухбир Аьбдулмажид Рашидовди «Гъулан мяишатдин отдел» МБУ-йин директор Камил Гьяжиевдихьан интервью гъадабгъну. Думу исихъ чап апIурача.

– Камил Гьяжиевич, Табасаран район, мялум вуйиганси, ихь республикайиъ гъулан мяишатдин артмиш’валин районарикан саб вуди гьисаб апIура. Ухьуз аьгъюганси, райондиъ гьясил апIурайидар асас вуди тIумтIар, багъбанчивалин ва малдарвалин сурсатар ву. Ккудубшу йисан райондиъ гъулан мяишатдин гьясиллувалин асас улупбар фицдар гъахьнийи?

– Уву кIурайиганси, дугъриданра, Табасаран райондин гъулан мяишатдин гьясиллувалиъ тIумтIарин, багъбанчивалин ва малдарвалин сурсатари асас йишв бисура. Думу сурсатар гьясил апIбиин 5 гъулан мяишатдин тешкилат, 60 нежбервалинна фермервалин ва 10235 агьалйирин хусуси мяишатар машгъул ву. Хъа 2017-пи йисандин натижйирикан улхури, дупну ккундуки, райондин гъулан мяишатдин вари жюрейин мяишатариъ 2765,3 млн манатдин сурсатар гьясил гъапIну. Му улупнайи плантIан артухъди ву, яна табшуругъ 100,1% тамам гъапIуб гьисаб шула. Хъа 2016-пи йисандин улупбарихь тевиган, 110,5% ву. Гъулан мяишатдиъ гьясил гъапIу вари сурсатарикан 56% мягьсулдарвалин ва 44% малдарвалин вуйиб тяйин апIура.

– Камил Гьяжиевич, кIул али мягьсуларикан улхухьа. Дурарин гьясиллувал гьякьикьатдиъ фициб дережа-йиъ а? Улихь гъябгъюрайин, даршсана али йишв’ин ди-йибгънайин?

– 2017-пи йисан райондиъ, цIийи бегьериз кIури, 2785 гектариъ хутIлар хъаънийи. Гьадму кьадарнакан 1270 гектариъ кIул али мягьсулар гъурзнийи. Му 2016-пи йисантIан 60 гектариинди артухъди вуйи. Ккудубшу йисан райондиъ 3279 тонна тахил уч гъапIну, яна улхьан йисандин натижйирихь лигну, 114% гьисаб шула. 2016-пи йисан уч гъапIу тахилин кьадар 2881 тонна вуйи. Шаксузди, райондиъ мягьсулар урзувал, гьяракатниинди даршра, йислан-йисаз артухъ шула. Умудлу вуза, думу цирклиз артухъди фикир тувну ва багахь вахтари мягьсулдарвал заан дережайиз адапIну ккунду.

– Мялум вуйиси, ккудубшу йисан райондиъ тIумутIчивалин цирклин натижйир заандар гъахьну. Райондин шартIариъ ужуб гъайгъударвал гъабхьиш, думу циркил лап мянфяаьтлуб вуйиб инкар апIуз шулдар. Камил Гьяжиевич, тIумутIчивалин цирклин асас натижйирикан ва думу циркил артмиш апIуз ккудубшу йисан кIули гъуху ва гьамусяаьт гъахурайи ляхнарикан гъапнийиш, ккундийзуз.

– Аьхиримжи йисари райондиъ тIумутIчивал артмиш апIбаз аьхю фикир тувра: гизаф тIумтIин багълар итну ва варжариинди ляхнин йишвар яратмиш гъапIну. Райондиъ 2020-пи йисаз тIумутIчивал артмиш апIбан программа тартиб дапIна. 2017-пи йисан райондиъ 15833 тонна тIумтIар уч гъапIну. Му улупнайи кьадар 2016-пи йисантIан 7340 тоннайиинди артухъди ву. Ккудубшу йисан Табасаран районди тIумтIар гьясил апIбан ва дурар масу тувбан улупбариинди республикайиъ шубубпи йишв гъибисну. Му райондин тIумутIчйирин аьхю хъуркьувал ву. Ужудар натиж-йир улупнийи ДЗИВ-ди – 11679 тонна тIумIар уч гъапIну, «Агропродукт» ООО-йи – 548 тонна, «Заря» СПК-йи – 416 тонна, «Гьясанов Паша» КФХ-йи – 125 тонна, «Нурбалаев Седредин» КФХ-йи – 291 тонна ва гьацдар жара мяишатари. Агьалйирира чпин хусуси мяишатариъ ужудар бегьерар уч гъапIну.

Дупну ккундуки, ватандашари ва дилаварчивалин бицIи карханйири ккудубшу йисан чпин кьувватариинди тIумтIар урзурайи йишвар яркьу апIбан гьякьнаан хайлин ляхин гъубхну ва думу ляхин давам апIура. Месела, сачдин йисан план 50 гектар улупнайиш, 60 гектариъ тIумтIин цIийи багълар итну. Гьадму гьисабнаан, месела, «Гьясанов П.» КФХ-йиъ – 5 гектариъ, «Гьяжиев С.» КФХ-йиъ – 6 гектариъ, «Байрамханов А.» КФХ-йиъ – 4 гектариъ, «ЦIанакский» КФХ-йиъ – 6 гектариъ, «Айзен» КФХ-йиъ – 21 гектариъ, «Гюлов Т.» КФХ-йиъ – 18 гектариъ.

Гьаддихъди сабси, къайд апIуз ккундузузки, райондин гъулан мяишатдин зегьметкешари 41 гектариъ йимишдин ва мейвйирин цIийи багълар итну. Дурарикан 5 гектариъ киву багълар гизаф бегьер тувру технологйирихъди аьлакьалу ву. ЦIийи багълар «Мугудинов И.» КФХ-йиъ – 12 гектариъ, «Заря» КФХ-йиъ – 5 гектариъ (гизаф бегьер тувру технологйирин), хусуси хуларин мяишатариъ – 24 гектариъ кивну.

2017-пи йисан, цIийи багълар кивбан бадали, райондиъ 200 гектариъ плантаж гъитIибккнайи. Ццийин йисанра плантаж гъитIибккуб давам апIура.

– Мялум вуйиганси, райадминистрацияйи 2018-2020-пи йисариз райондин гъулан мяишат артмиш апIбан план тартиб дапIна. Дидиз асас вуди, райондин гъулан мяишатдиъ чпиз артухъди фикир туврайи терефар фицдар ву, думу йисари фицдар асас улупбар гъазанмиш дапIну ккунду?

– Райондин аьтрафариин, асас вуди СиртIич, Гюгьрягъ, ТинитI, Дарвагъ, Ярса, ТIивак, Мягьрягъ, Бургьанкент ва гьацира жара гъуларин поселенйириъ, тIумутIчивал артмиш апIбаз артухъди фикир тувди. Душвариъ тIумтIин багъларин кьадар 2500 гектарихьна апIиди, гьадму гьисабнаан бегьер туврударин – 2000 гектарихьна. Гьадму йисари 1450 лихру йишв яратмиш дапIну ва тIумтIар уч апIувал 20 000 тоннайихьна за дапIну ккунду. Райондин вари аьтрафариин багъбанчивал артмиш апIбаз, йирсидар цIийи алаъбаз аьхю фикир тувди. Багъларин кьадар 2600 гектарихьна адапIну ккунду, гьадму гьисабнаан бегьер туврударин – 1600 гектарихьна. Думу цирклиъ 960 цIийи лихру йишвар яратмиш дапIну ккунду. Хъа мейвйир уч апIувал 6200 тоннайихьна за апIувал улупна. Бистнин мейвйир урзувалра за апIиди. Дурар битмиш апIру йишвар 500 гектарихьна ва бегьер уч апIувал 5500 тоннайихьна за апIиди.

Вари МТФ-йирин, улихьгандин ва гьамус гьяракатнаъ адру гъулан мяишатдин карханйирин инвентаризация апIиди ва дурар малдарвалин бицIи ва кьялан карханйир тешкил апIрударихьна гизаф вахтназ вуйи арендайиз тувди.

Райондин гъулан мяишатдиъ ккудубшу йисан инвестицйирин кьюб аьхю проект башламиш гъапIну. «Гюлов Т.» КФХ-йиъ 100 гектариъ тIумтIин цIийи багълар кивуб планламиш дапIна, гьадму метлебниинди 100 гектариъ плантаж гъитIибккну ва миди вуйи ляхнар кIули гъахувал башламиш дапIна. «Заря» КФХ-йиъра (кIулиъ айир Аьбдулмалик Къурбанов) инвестицйирин программа кIулиз адабгъура. Душваъ 27 гектариъ цIийи багълар кивна ва гьаму йисан гъелемар кивузра майднар гьязур дапIна, 5 гектариъ гизаф бегьер тувру технологйирин багъ ибтна.

СиртIич гъулан агьали Руслан Шихялиевдинна Хюряхъ гъулан агьали Максим Истархановдин парникарин мяишатар яратмиш апIбан инвестицйирин программйирра къайд апIуз шулу.

– Камил Гьяжиевич, райондин гъулан мяишат артмиш апIбаан, гъулан мяишатдин гьясиллувал, гьясил апIурайи сурсатарин бегьерлувал за апIбаан жара фицдар ляхнар апIурачва ясана планламиш дапIнайичв?

– Райондин гъулан мяишат артмиш апIбаъ чаз артухъди фикир туврайи терефарикан саб – му гьарсаб гектарилан гъадабгъурайи бегьер за апIувал ву. Мушваъ ишлетмиш апIурайи жилар дурхьували асас роль уйнамиш апIура. Гьадму метлеб ади, мялум вуйиганси, 2016-пи йисан 20,4 километр манзилнаъди «Бильгандаш» ва «Иланхол» гъанавар цIийи алаънийи. Думу гъанавари 1500 гектар дубхьру жил ишлетмиш апIуз мумкинвал тувра. 2018-пи йисан Рубас нирин дерейиъ имбу гъанаварра (ТинитI – ЦIийи-Лижва, 10,5 километр) дибдиан цIийи алаиди. Райондиъ гьацира гъулан мяишатдин жилар гизаф вахтназ вуйи арендайиз тувубра давам шула. Гьамусдиз гизаф вахтназ вуйи арендайиз 5249,4 гектар жилар тувна. Райондиъ аренда-йиз гъадагънайи ва азадди айи жилар ишлетмиш апIуз, яна душвариъ тIумтIин ва йимишдин, мейвйирин багъар кивуз, инвесторар жалб апIбан ляхин жанлуди кIули гъябгъюра. Гележегдиъ дурарин бинайиин СПК яратмиш апIиди. Амма райондиъ гьелелиг, арендайиз гъадагънашра, ишлетмиш дарапIрайи хайлин жилар ами. Дицисдар арендаторарихьан жилар кьяляхъ апIбан гьякьнаан искар тувнайич. Жил гъулан мяишатдиъ ишлетмиш апIури ккунду. Райондин администрацияйи 2017-пи йисанра, цци-йин йисанра чпиз артухъди фикир туврайи терефар, месэлйир кIулиз адагъбан бадали, гьар йигъан ляхин гъабхура.

– Райондин гъулан мяишатдин ляхниъ, гьелбетда, вари ужуди ву, пуз шулдар. Фицдар далилари райондин гъулан мяишатдин артмиш’вал яваш апIура ва фицдари думу ужу алапIуз мумкинвал тувди?

– Дугъриданра, вари ужуди дар. Месела, гъулан мяишатдин техникайихъди тямин дарувал гьадрарикан саб ву. ДумутIанна савайи, гъулан мяишатдин оборотдин дакьатар тямин, асас фондар цIийи алаъбан бадали, гъулан мяишатдин сурсатарин сифтейин тартибвал тямин апIбан бадали коммерцияйин банкарин кредитар жалб апIбан читинвалар а. Гьацира зегьметнан гьясиллувал цIибди ву, ва гьаддихъди аьлакьалу вуди гъулан мяишатдин ляхнариин машгъул хьувалин гьевеслувалра зяифуб ву. Гъулан мяишатдин гьял дибдиан дигиш апIбан бадали, гъулан мяишатдин сурсатар гьясил апIрудариз финансарин ва материалин дакьатарихьна мумкинвалар ади ккунду, лизингдин механизмйириинди техника гизаф хувал тямин ва райондиъ машинаринна техникайин станция тешкил дапIну ккунду. Райондин АПК-йин гьял ужу алапIбан бадали, райондин администрацияйи гьацира гъулан мяишатдин жилар мянфяаьтлуди ишлетмиш апIувал тямин апIбаз, гъуларин поселенйириъ мяишатлугъ гъабхбан бицIи жюрейин инфраструктурйир тешкил апIбаз, гъулан мяишатдин сурсатарин, ипIру-убхъру сурсатарин ва хаммалин базрарин гъурулуш артмиш апIбаз аьхю фикир тувди. «Табасаран район» МР-ин администрацияйин «Гъулан мяишатдин отдел» МБУ-йи гъулан мяишатдин сурсатар гьясил апIурайидариз чан терефнаан гъулан мяишатдин культурйир битмиш апIан технологйириан лазим вуйи кюмекар тувра. Багълар, тIумтIин багълар кивруган ва аьхю апIруган, бистнин мейвйир ва жара культурйир гьясил апIруган, йишвариина гъягъюри, технологйир уьрхбаан, гъайгъу зигбаан ва жара лазим вуйи кюмекар туври шулу.

– Камил Гьяжиевич, интервью тувбаз чухсагъул! Хусуси вуди увуз ва райондин гъулан мяишатдин зегьметкешариз цIийи йисан хъана заан хъуркьувалар ишри!

Комментарии:

f1 in1 ok1 t1 v1 y1

Top