ГлавнаяИнтервьюМ.Мукаилов: «Нежбрариз, фермерариз гьюкуматдин терефнаан кюмек лазим ву»

М.Мукаилов: «Нежбрариз, фермерариз гьюкуматдин терефнаан кюмек лазим ву»

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

1 3yУлихьна йигъари М.М.Жамбулатовдин ччвурнахъ хъайи Дагъустандин гьюкуматдин аграрный университетдиъ илимдин цирклиан гъабхурайи ляхнин проректор, гъулан мяишатдин илмарин доктор Мукаил Мукаилов ва гьадму университетдин гъуллугъчи, гъулан мяишатдин илмарин кандидат Назима Уьльчибегова «Табасарандин нурар» газатдин редакцияйиз хяларди гъафну. Сюгьбатнаъ Мукаил Жабраиловичди чпин ляхникан, республикайин, уьлкейин гъулан мяишатдин аьгьвалатнакан ктибтну. 

– Мукаил Жабраилович, яв фикриан, гьаму деврин пишекар гъуллугъчи фицир духьну ккунду?

- Вуз – му образованиейин идара ву. Гьарсаб мициб идара шубуб асас бинайикан арайиз гъюра: аьгъювалар, илим ва тербия, саб хътарди тмунуб гъадабгъну кIури, пишекар шлуб дар. Ич метлеб – гьарсаб цирклиан гъудуркьу, ужуб тербия хъайи пишекар гьязур апIувал ву. Эгер илмарин цирк-лиан аьгъювалар адарш, заан пишекарвалин гъуллугъчи ву, пуз шулдар.

– Дагъустан гъулан мяишатдин республикаси гьисаб апIура. Советарин вахтнахьди тевиган, гъи гъулан мяишат кьяляхъ хъабхъну. Гъулан мяишатдин илимди республикайиъ гьадму циркил улихь апIуз фицдар теклифар дивра?

– Гьяйифки, гъи илимдин цирклин ляхнарра ухьуз ккуниганси улихь гъягъюрадар. Дугъриданра, гъулан мяишатдин цирклиан гьаммишан статистикайин заан улупбар кайи кагъзар туври шулу, хъа гьякьлуди гьадрар гьисаб гъапIиш, хусуси касарин мяишатариан туврайидар ву. Заан улупбарин сурсат гьязур апIурайи гъулан мяишатдин тешкилатар республикайиъ саки амдар. Илмарин цирклиъ лихурайидарихьан шлуб анжагъ чпин фикрар ва теклифар арайиз адагъувал ву. Сарди аьлимдихьан мяишат улихь гъябгъбан теклифар кIули адагъуз шлуб дар. Дидиз саб гъурулуш, заказ лазим шула. Учу гьацдар теклифар, фикрар ачухъ апIурача, амма дурариз фикир тувру кас адар. Мисалназ, ихь республикайиъ тIумтIин багълар артухъ апIуз табшурмиш дапIна. Ихь республика улихьдихъан мина гьаддихъ хъайиб ву. ТIумутIчивали ухьуз гьаммишан артухъ гъазанжар хуйи. Дидиз, дугъриданра, фикир тувну ккунду. ТIумтIарин багъ кивбан бадали, тIумтIин ширар лазим ву. Саб гектариз 2-3 агъзур ширар гъягъюру. Хъа агъзур гектар киври гъахьиш, фукьан тIумтIин ширар лазим вуш, фикир тувай!? Кьюб миллионтIан артухъ тIумтIин ширар лазим шула. Гьадму ширар ухьухь арайиз хуз шулдарин? Ухьу дурар, Сербияйиан аьхю кьиматнахъ масу гъадагъури, киврахьа. Гъелемар, ширар арайиз хурайи нежбрариз, фермерариз дурарихьан гьадму гъелемар масу гъадагъуз гъулан мяишатдин министерствойи заминвал тувну ккунду. Гьадрарира чпин терефнаан ужудар гъелемар, ширар арайиз духну ккунду. Амма ухьуз заказ апIурадар. 10-15 ражари артухъди пул тувну, Сербияйиан хура.

– Сербияйиан духну киву тIумтIин ширар вари ктучIвурайин?

– Ухьухь аьхиримжи вахтна Ирандиан гъахи аьмлюхъярра фукьан кивну ктучIвнуш, учвузра хабар ашалчвуз. Дидин ихтилат жараб ву. Министерствойин вакилари чпин асас ляхинси духну кивуб гьисаб апIура. Дидхъан тина, думу гъелем ктубчIвнийин – ктубчIвундарин, саризра фикир ктар.

Гъулан мяишат фукьан «ужуб» циркил вуш аьгъянчвуз? Гьавайин, табиаьтдин себебар улупури, гъапIу ляхнин натижайихъан жаваб туврайи кас адар. Саб миллион гъелемар духну, дурар гьаз ктучIвундар дупну, гьерхру касра адар. Совет вахтна 500 гектар тIумтIин багълар узу йиз проектдиинди, йиз хилариинди кивунза. Вари арайиз гъафнийи, аьхир.

Жара, харижи йишвариан хьади гъюру гъелемарихъди, йимишарихъди уьзрарра, мягьсулариз зарар тувру зиянкар гьяшаратарра гъюру. Ухьухь улихьди колорадо-йин пеппе, америкайин лизи ппазиппенди кIурадар адайи, гьамус, хайлин зиянкар гьяшаратарси, бактерйирин рак ва жара уьзрарра гъюра. Жвуван жилиин гъабхьи бегьернахъ хъубкьруб адар. Урусатдиъ гьясил апIурайи тIумтIин жюрйирикан 70% Дагъустандин жюрйир ву. Ухьухьна жара йишвариан ширар ва гъелемар хпан чарасузвал узуз рябкъюрадарзуз.

– Мукаил Жабраилович, республикайин гъийин гъулан мяишатдин цирклиз уву фициб кьимат туврава?

– Республикайин гъулан мяишатдин Министерствойи гьязур апIурайи докладариинди, гьар йисан му циркил 10-15% улихь гъябгъюра. Гьякьлуди кIуруш, жара респуб-ликйирихь тевиш, ухьу гизаф кьяляхъ хъахьа. Мисалназ, Кабардино-Балкарийиъ 2-3 агъзур гектариъ гизаф бегьер тувру, зиълан элеркнайи аьхю багълар кивна, мидланра гъайри, дурари чпин саб райондиъ сабишв’инди 70 агъзур тонна йимишар уьрхру холодильник тIапIна. Думу республикайиъ гьюкуматдинна хусуси касарин чиб-чпихъди вуйи дилаварчивалин аьлакьйир лап улихь душна. Яна, пул айи касариз, вари инфраструктура яратмиш дапIну, жил тувра. Гьадушваъ гьясил гъапIу вичар, жихрар, жара йимишар, мейв-йир, никкдин сурсатар уьлкейин вари йишвариз гъахура. Хъа ихь нежбрариз я пул адар, гьясил апIуз хъюгърайидариз, сурсат масу гъадабгъурча дупну, заминвал туврурра адар.

– Ихь гъулариъ бегьерлу йисар шулу. Гьадрарин сурсатар уьрхбакан улхудархьа. Ухьухь дурар масу тувру йишвкьан адар!

– Ав, гьаци хьузра ву. Правительствойин дережайиъди гьаму месэла гъитIибккури, кьюд-шубуд йис шула. Улихьди потребкооперация кIуру тешкилат айи. Диди инсанарин ме-сэлйир гьял апIуз сацIибкьан кюмек апIуйи. Гьациб тешкилат лазим ву. Саб жюрейин йимишар вая мейвйир гьясил апIурайи фермерар, нежбрар сатIи духьну, 10-15 касдикан ибарат вуйи кооперативдин гьяракатар арайиз духну ккунду. Гьацдар гьяракатар яратмиш апIбаз лигну, хайлин регионар улихь душна. Ухьухь му терефнаанра ляхин зяифди ву. Улихьди тIумтIар кьабул апIру хайлин мяишатар айи. Гъи анжагъ ДербентдиътIан адар. Нежбер адми тIумтIар хьади гъафиган, думу мяишатди тIумтIарихъ лап ужуз кьимат тувра. Чара адру касиб нежбер, чаз туву кепкарихъ рази шула. Гьюкуматдин терефнаан нежбер касдиз кюмек лазим ву.

– Харижи гьюкуматарин санкцйири ихь уьлкейин экономикайиз ва гъулан мяишатдин цирклариз фициб тясир гъапIну?

– Медалин кьюб тереф айиб ву. Йиз фикриинди, санкцйири гъулан мяишатдин циркил за апIуз артухъ кюмек тувну. Ухьук гьациб тахсир кахьук – читинвал алалабхъди ришв-рудар дархьа. Дявдин яракьниинди фукьан девлету уьлке вушра, гьясиллувал кьяляхъ гъабхьиш, агьалйири думу уьлке барбатI апIуру. Ухьу аьхиримжи йисари, дугъриданра, сацIиб улихь гъахьунхьа. Мисалназ, Дагъустандиъ тепличный комплексар дивра. Сад-кьюд йислан дурари ужуб бегьер гъадабгъиди. Урусатди 50-тIан артухъ миллиард долларариз жара гьюкуматариан сурсатар масу гъадагъури гъахьну. Вичар, мисалназ, Польшайиан. ИкибаштIан, думу уьлкейира санкцйир иливдарин тереф уьбхюз хъюгъиган, ухьу дурарихьан вичар масу гъадагъуз къадагъа гъапIунхьа. Мидкан ухьуз хайиртIан гъабхьундар. Магьа ихь «Дагдизель» завод либхуз хъюбгъну. Улихьди Украинайиъ апIури гъахьи заказар гъи ихь заводдихьна тувну. Ихь гьюкумат гъубшу аьсрин 30-пи йисарихъан мина санкцйирикк ккайиб вуйи. Ва Совет вахтна ухьу ихь уьлке варибдихъди тямин апIру ужуб гъурулуш яратмиш гъапIнийхьа. Гьадму перестройкайин йисари ккидипуб вари гъи яваш-явашди арайиз гъюра.

– Аьхиримжи йисари ухьу АПК-йин хайлин программйир гьяракатнаъ ирчнийхьа, аьхир, хъа дурарин натижйир наши?

– Дурари гъулан мяишатдиз саб терефнаанра кюмек гъапIундар. Республикайин гъулан мяишатдин Министерст-войи 22 метлебнан программа кьабул дапIна. Варидариъ хъайи-хъайибси гъабхру ляхникан, гъадабгъру гъазанждикан ва думу гьяракатнаъ ипуз лазим вуйи финансарикан дибикIна. Амма, финансар жара дапIну, гьяракатнаъ ипу программа сабкьана адар. Учву фикир апIинай, ихь уьлкейи 95% убзру тум жара гьюкуматдиан масу гъадабгъура. Тум адарди бегьер шлуб дар. Вари Урусатдиъ тум гьясил апIуз шлу йишв ялгъуз саб Дербент район ву. Яна сад йисандин арайиъ Дербент райондиъ тум арайиз хуз шулу.

– Жара уьлкйириан гъюрайи йимишарин, мейвйирин хайирнакан ва зарарнакан пуз шулин?

– (Н.У.) ИкибаштIан, жара уьлкйириан гъюрайи итIру сурсатар жвуван ругариин гьясил гъапIубдихъ тевуз шулдар. Саб гъапиб, дурар ярхлаан гъюра. Мина дурар рукьайиз пуч дархьуз швнуб-саб жюрейин дарман йивура. Хъа химияйин сурсат гъиву йимишдикан хайиртIан зарар гизаф а. Гьаддиз йимишар ва мейв-йир жвуван ругариин гьясил гъапIдар масу гъадагъну ккунду. 

Мукаил Мукаилов ТIюрягъ гъулаъ бабкан гъахьну. Мектеб гъизилин медалиинди ккудубкIну, думу Москвайиъ Тимирязевдин ччвурнахъ хъайи гъулан мяишатдин Академияйик урхуз кучIвну. Академия уьру дипломдиинди, хъасин Ялтайиъ аспирантура ккудукIну, 1998-пи йисазкьан гьадушваъ лихури гъахьну. Гьадму йисан Мукаил Мукаилов Дагъустандиз гъафну ва Дагъустандин гъулан мяишатдин университетдиъ сифте доцентди, хъа 2006-пи йисхъан мина профессорди лихура. Думу 2009-пи йис’ан мина гьадму университетдин илимдин цирклин ляхнин проректорра, докторвалин ччвур тувру аттестационный Советдин председателра ву.

Назима Ульчибегова 1985-пи йисан Хив райондин ЦIудихъ гъулаъ бабкан гъахьну. Гъвандикк гъулан мектеб гъизилин медалиинди ккудубкIну, Дагъустандин гъулан мяишатдин Академияйик урхуз кучIвну ва гьадушваъ аспирантурайиъра гъурхну. Ва 2012-пи йисхъан мина гьадму университетдиъ илмарин управлениейин начальникдин заместителди ва илмарин инновацйирин ляхнин отделениейин начальникди лихура. 

Комментарии:

f1 in1 ok1 t1 v1 y1

Top