Швеъдиина хюрч

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 4.50 (1 Голос)
/Ихтилат/

Табиаьтдин газ зигайиз улихьна йисари сад йигъан Табасаран райондин гъуларикан сабдиъ ярквра] гьамциб гьядиса гъабхьнийи.

Чвлин вахт вуйи. Пичраъ итру гакIвлар ккудукIнайи. Сад йигъан гвачIнин ухди, ккитIну йицар, чан бицIи байра хъади Аьлибай ярквраз гъягъюру. Чав улихьнаси гакIвлар гьязур гъапIу йишвахьна хъуркьну, йицар, мярхяр гакIвларин чIвеърахьинди илтIикIну дер-ккиган, дугъаз юрккгъиин аьхю тIурин илибхну алдарди рябкъюру.

– Пагь! – гьарай дадабхъуру дугъан ва, чан балихьинди илтIикIну: – Аьхю тIурин хьтарди гъафунхьа, жан МусатIай! – кIуру. – Гьамус гьапIру ухьу? Аьхю тIурин хьтарди мярх йибтIуз шулдар… Гъулаз гъягъидихьа.

СацIиб эрг’вал дивну, дурар гъулазди кьяляхъ рякъюъ учIвру. Аьхю тIурин хуз гъулаз МусатIай гьаърушра, думу кьяляхъ гъяйиз, вахтар лисун хьиди. Рякъ ярхиб, батIрар ади, читинуб вуйи. Аьлибай мялим вуйи. Думура вахтниинди мектебдиз душну ккундийи. Гьаддиз, ккуншра-ккундаршра, гъулаз ичIиди дяргъюз чара адайи.

ИчIи мярхяр хъитIну, йицарин улихьди чан бицIи бай МусатIай, хъяляхъди учв Аьлибай гъюрайи. Гьелбетда, дерднан ляхин ву. Хъа Аьлибайдик гъалабулугъвал кипрайиб гьичра ичIи мярх дайи. Хъа жараб: шлизкIа му ляхникан аьгъю гъабхьиш, Аьлибайдиз гимихьна удучIвуз гюн тувидар, гъулан вари зарафатчйир дугъ’ин аьлхъюри хьиди. Гьаддиз думу шлубкьан гьяракатниинди ва жарадариз чпи дярякъруси, читинди вушра, жилгъйириъди кьяляхъ гъюрайи. Гьаци, дурар магьа чпин хуларихъна саки хъуркьради, дурарин улихьинди чпин гьяятдиан гъунши Истархан удучIвуру.

– Агь нярсра дарин!.. – чав чаканси кIуру Аьлибайди, Истархандин терефназди чIуруди улар ккидитури.

– Наан кайва, гъунши? – гьерхру Истарханди. – Гьялакди, мярхлиъ гакIвлар адарди, ичIиди гъюрава аьхир! ФукIа гъабхьиб айин?

Аьлибай, фициб жаваб туврушра, аьжуз шулу. «Нярс, нярс! – фикир апIурайи дугъу. – ЦIиб кьандиси ичв гьяятдиан удучIвуз шулдайвухьан? Саризра рякъюрдайзу. Учву чру улар айибдиз лигай гьа! ГвачIнин ухди гимихьна гъягъюрайир ву! Хулаъ ляхин адарин мугъан? ШейтIан! ТIурин гьархунзуз гъапиш, гьамусяаьтди аьлхъиди. Хъа ваъ, узу дугъаз жараб пидиза».

– ИчIиди дяргъюз узуз чара айинхъа?! Швеъ раст гъабхьунзуз, гъунши, аьхю, зурба швеъ! СацIибсана гьялак гъахьундайиш, йицарихьан шулайза.

– Вагь! Хъа наан!? – тяжуб гъахьнийи Истархан.

– Хъа гьаккму «Аьхю тепейин» исикк. Дина хъуркьайиз, рякъ илтIибкIру йишвахь урхьарин рукар хьади увузра аьгъяшалвуз, гьадушвахь швеъ дубснайи, хъа цIиб тлинси учу гъюрайча. Швеъ хьайиб учузтIан йицариз ухди аьгъю гъабхьну. Ккуру рякъюъ фици йицар, мярх илтIикIнушра, аьгъдарзуз, гьяракатниинди кьяляхъ рякъюъ учIвунча. ГучIра гъабхьунчуз, магьа йицарра фици гьялакди гъюри аш, рябкъюравузки?

– Хъа ав, рябкъюразуз, рябкъюразуз… Швеъ учвухъ хъедребгди бахт гъабхьнийичв гьа! – кIуру Истарханди, ккятIялхъюриси Аьлибайдихьинди лигури.

Хъа Аьлибайди, ккундуш – хъугъ, ккундарш – мухъугъан кIуруганси, Истархандин гафариз артухъ фикир тутрувди, дугъан гафариз вижнасузвал улупури, йицар чпин хуларихьинди хъаъру.

– Гьм… гьм… апIури кIвантIаригъян, кIулра тIубччвури, Истархан цIийи хабарра хьади гъулан гимихьна гъушу ва уч духьнайидариз Аьлибали чаз гъапиб вари ктибту. Гимихь хьайидар Истархандихъ дикъатниинди, тяжублуди хъпехънийи.

Дидин кьяляхъ гъулаъ зарафатнан кинойин сюжетдинсдар гьядисйир гъахьнийи. Хиял шуливки, гъи гимихьна уч гъахьидар сифте кIул’ан швеъдикан ебхьуз кIури гъафну ва варидиз гьаз-вуш швеъ лазимра вуди гъабхьну. Истархандин ихтилатнан кьяляхъ, варидари швеъ йивну йибкIуз гъягъюз йикьрар апIуру. ЦIиб вахтналан гимихь фужкIа хьимдайи. Вари – фуж тюфенг, фуж кьямкъ, фуж гапур, фуж ханжал гъадабгъуз гъажаргънийи. Хюрчан алатар гъадагъу гьарсар касди чпи чIурариъ сатIи хьуз йикьрар дапIнайи йишвахьна рякъ дибиснайи.

Гъулаъ аьхю гьяракат абхънайи. Варидарин – бицIидаринра, аьхюдаринра, жиларинра, дишагьлийиринра – ушвниин алиб саб гаф вуйи: «швеъ». Гъулан гъирагъдиъ чан балихъди хутIил хъапIрайи яшлу Мягьмудра, гъулаъ айи гьяракатназ лигури, мюгьтал духьнайи. Ярхлаан вушра, дугъазра, дугъан бай Велийизра, сифте кючйириъ мина-тина гьяракат кади лицурайидар ва кьяляхъна гъул’ан тюфенгар ва жара алатар хьади, гьяракат кади гъягъюрайидар рякъюрайи. «Лиг гьа, Вели, – кIуру дугъу, – гъуландар гьаз-вуш заан терефназди жаргъура. «Швеъ! Швеъ!» кIуру гафар ерхьуравуз? Жаргъ, гъадабгъну ихь ханжал, увура дурарихъ хъуркь. Узу йицар ккудурчидиза».

Велисдар кьяляхъна сатIи гъахьидар швнур-сар гъахьнийи.

Швеъ йибкIуз гъягъюрайидар, «Аьхю тепейин» багарихьна хъуркьиган, йикьрар дапIнайи йишвахь уч гъахьи. Мушвахь хюрч апIбан рякъ-ражар гьял дапIну ккундийи. Думу месэласи, мушвахь думутIан важиблу месэлара гьял гъапIнийи. Пенсионер Аьшурханди гъапнийи: «ЯкьинтIан, швеъ бисбан кьяляхъ, ухьу, мушвахь хьайидар, чиб-чпигъди гъярхьуз мумкин ву. Гьаддиз улихь ккимиди ухьу гъидикь шлиз шулуш, йикк, бацар шлиз ккундуш, сиб ва гьаци жара гьендемар пай дапIну ккунду. Узуз, месела, швеъдин гъидикь ккундузуз. Йикк ккундарзуз. Йикк ккунири йиз пай чаз гъайибхри. Анжагъ, лигай гьа, гъидикь гюлле йивну пуч мапIанай. Тюфенгиан йивруган, дидин улариз йивидихьа. Ухьуз дидин йиккра сагъди гъубзри», – къайд гъапIнийи дугъу. Тмунударикан сари шлиз-вуш дармниз швеъдин хюл, шли-вуш уюгъ апIуз кIул, шли машиндин айитI ккерхуз бацар… ктагънийи. Гьелбетда, уч духьнайидариз варидариз сабси пай апIуз шлуб швеъдин йикктIан дайи. Бацар, кIул, сиб ккунидар гизаф айи, гьаддиз дурарин гьякьнаан вуйи гьюжат ккудубкIайиз хайлин вахт гъубшнийи. Думу гьюжатнаъ Аьшурханра гъидкьихьан гъахьнийи, ва дугъу, гъидикь чаз тувурдарш, швеъ йибкIуз гъягъюрдарза кIури, хъюлар дапIнайи. Ярхиб-жикъиб, ужуди-харжиди, швеъ пай апIуру. Анжагъ дидин йикк фици гъулаз гъабхуру? Швеъ лап аьхюб ву, кIур. Машин лазим ву! Машиндиз ва ичIи шишлариз, йикк тартиб апIруган, ккирчуз клеенкйириз «Урал» хъайи Кюребег гъулаз гьаъру. Думу, гъулаз дуфну, кьяляхъ гъушиган, «Аьхю тепе» участокдиъ имбудар анжагъ бицIи баяр-шубар вуйи. Аьхюдар вари, Аьшурхандин пландиз асас вуди, швеъдиина хюрч апIури, ярквраъ архьнайи. Аьшурхан гъулаъ айи-адру хюрчабан вуйи. Дугъу сач мюргъярихьди кьюб чакъал гъидисну, кIур. Хъа имбудари гьадрарра гъидисундар, аьхир!

БицIидар швеъ хьади ярквраан аьхюдар удучIвайиз ккилигурайи. Хъа адру швеъ бихъруб вуйинхъа!?

Хулаз гъафи Аьлибайдиз цIиб вахтналан гъуландар чаз гъябкъю швеъ йибкIуз хюрчаз гъушуваликан хабар гъабхьнийи. Думу гагь аьлхъюрайи, гагь фикрарикк ккахърайи. Хъа хпирира дугъаз, дерниккан гъуржу уьлер духну, гъюдрачиин диврайири гъапнийи: «Я Аьлибай, уву гьаз хулаъ гъузнава? Вари гъуландар швеъ йибкIуз душна, ухьуз мани уьлихъди швеъдин гъубжу йикк гьярам вуйин дарш?»
Аьлибайди гьягья йивуру.

– Я хпир, – ктибтуру дугъу, – швеъ айиб дар. Думу узу гъапIу кучIал ву. ГвачIнинган, ярквраз гъягъруриз тIурин гьархиган, зарафатчйир уз’ин аьлхъюр кIури, узуз рас гъахьи Истархандиз «Аьхю тепе» участокдиъ швеъ алабхъунзуз, гьаддиз гакIвлар хьайи йишвахьна гъягъюз дархьиди, кьяляхъ гъафунза кIури, гъапунза. Хъа дугъу думу гимихь ктибтну. Рябкъру гьялариан, швеъ варидариз ккунди ахьибди. Хъа гьамус, хпир, гьязур хьидихьа. ГъапIу кучIлин жавабра тувну ккунду. Уьлер гьа гъуржунва. Гьамус ихь чарва убккидиза. Швеъдин хюрчаз гъушдар хябяхъган ухьухьинди раст хьиди.
Гьаци хьузра гъабхьну.

Комментарии:

f1 in1 ok1 t1 v1 y1

Top