ГлавнаяЛитература

ЦIийи йигъан ахсрарихъди вари дюн`я шулу чIиви

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

3Табасарандин бажаранлу шаир, гьикаятчи ва публицист, юстицияйин полковник, Дагъустандин лайикьлу юрист, СССР-ин халкьдин гюзчивалин лайикьлу гъуллугъчи ва «Вари Урусатди метлеб дудрубгди кIваин уьбхюра» дипломдин ва дидихъди тувнайи М.Ю.Лермонтовдин медалин сагьиб Багъир Ражабовдин жавагьирарсдар метлеблу ва жанлу эсерарихъди узу ухдитIан таниш вуза.

Дугъу иллагьки аьхиримжи йисари яратмиш гъапIу, ихь игит халкьдин баркаллу тарихназ тялукь «Намуснан сир» ва ухьуз, гьяйифки, лап цIибтIан мялум дару, багъри Табасаран гьатIабццну, яркьуди раид гъапIу ихь халкьдин дирбаш веледариз бахш вуйи чан шиърариъ яратмиш дапIнайи «ЦIийи йигъан аквнахъди» кIуру романдиъ, неинки ихь табасаранарин, гьацира вари дагъустандин гюрчег ва маракьлу литературайин аьхю хазна дерин ва девлетлу апIбак чан лайикьлу пай кивну.

Ухьуз ихь тарих ужуди аьгъдархьуз

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

Цци 16-пи февралиъ удубчIву «Табасарандин нурар» газатдин 7-пи нумрайиъ чап дапIнайи Мегьемер Гьяжиибрагьимовдин «Табасаранар дарудари табасаранарин гьякьнаан» кIуру макьала дикъатниинди гъурхунза.

Макьала ужуб мяна ади дибикIна. Автори за апIурайи ва ихь халкьдин улихьна адагъурайи месэлйир гъийин йигъаз лайикьдар вуйивал тасдикь апIураза.

М.Гьяжиибрагьимовди бикIура: «Гъачай, ихь халкьдин ва аргъаж шулайи наслин уьмриан чуччун кIваълан дурубшру «жасусваликан» вуйи хяви кьиса терг апIухьа ва думу наслихьан наслихьна рубкьувал ккутIхьа».

Ужуб фикир ву. Табасаран шуру чан гъардшар масу тутрувувалихъ хъугъну ккунду.

Макьала урхувал давам апIурхьа: «Узлан хил алдабгъ, Ямисат» кIуру йиз макьала ва гьадму газатдиъ (2017-пи йисан 10-пи мартдиъ удубчIву газатдин 10-пи нумра) чап дапIнайи Мягьямед Ризахановдин, дагълу шуран намус ва гъир̕ ят уьрхюрайи сакьюдар цIарар ктарди, шаир Шамиль Къазиевдин «КIару арс» поэмайиъ чуччу чвйир масу тутрувувалин гьякьнаан вуйи фикриз кюмек вуди, узуз аьгъювалиинди, саб гафра дупнадар».

Жарадарин кьяляхъ гъузну ккундар

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (1 Голос)

5Эгер ухьу дегьзаманайилан мина гъадагъну вари вахтар ахтармиш гъапIиш, саб шейънан гъавриъ шулу: вари дюн’яйин инсаниятдин тарихдиъси, табасаранарин тарихдиъра гьарсаб деври чаз чарасуз лазим вуйи инсанар арайиз адагъури гъахьну. Дурар, гьелбетки, халкьдин гъуллугънаъ ади, гъушу вахтар кIваина хури, гъийин йигъкан улхури, дидин хъуркьувалар улупури, чпилан тина вари шад апIбиин чалишмиш шулу. Дурарин фикрариинди, гъубшу, гьамусдин ва гъюзимбу вахтар чиб-чпихъди сигъ аьлакьайиъ духьну ккунидар ву. Гъийин девир накьдинуб хътарди арайиз гъюруб дар. Закурин йигъра гъийинубдикан асиллу вуди хьуз мумкин ву. Дицисдар ватанпересар халкьдин гележегдихъ, халкьдин улихь гьучIвну, вари чпихъди дурхну, дурар дюз рякъюъ тIаъну, шад апIбахъ шулу.

Магьа ихь табасаран чIалра, миди вуйи дагъустан чIаларси, учв арайиз дуфну, чаинди бикIубна урхуб ккатIарццбан рякъюъ ади, шубуб девриъ гъабхьну. Сабпи девриъ 1920-пи йисаризкьан дид’инди бикIубна урхуб аьраб чIалнан аджам нугъатнинди арайиз дуфнади гъабхьну. Думура мусурмнарин диндин чIал вуйи. Гьар фици вушра гьадму чIалниинди гъюз имбу гележег ккатIабццуз читин шлуган, вари дагъустандин чIалар латиницайин бинайиина хуру. Хъа латиница учв классический чIал вушра, дидихъра лазим вуйи гележег хъимдарди гъабхьну. Думу гъабчIи чIал ву. Дид’инди улхуб имдар. Гьаци вуйиган, 1930-пи йисари дагъустандин вари чIалар кириллицайин, яна урус чIалнан, бинайиина илтIикIну. Гьадрарикан сар совет девриъ табасаран халкьдин арайиъ арайиз гъафир, чан фикрариин зиина удучIву машгьур мялим, аьлим ва насигьятчи Темирхан Шалбузов хьпиин ухьу шад вухьа.

«Йиз дагъустандин Ватан»

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (1 Голос)

IMG 015yУлихьна йигъари «Дагъустан» РИА-йин конференцйир гъахру залиъ Далгат Аьгьмадхановдин «Йиз дагъустандин Ватан» («Моя дагестанская Родина») кIуру китабдин презентация кIули гъубшну.

Автори мялум гъапIиганси, китаб инсандихъди сюгьбат гъабхбан жюрейиинди чаз таниш вуйи инсанарикан, таниш вуйи гъулар-шагьрарикан ва миди вуйи йишварикан дибикIнайиб ву.

Дугъриданра, китабдиъ Дагъустандикан урхуз лап аьшкь гъюруганси дибикIна. Дидиъ дагъларикан, табиаьтдикан, Каспий гьюликан, агъзурна йирхьудварж гъулкан, республикайин шагьрарикан мялуматар тувна, автори республикайиъ халкь артмиш апIбан чан рякъбарихъди таниш апIура.

Литературайин маш

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

777Дишагьли… Аьсрариан мина дугъу, чан жандин ва суратнан утканвали, рюгьнан девлетлували, кIван мяргьяматвали ва вари ккагъру гьиссну – мюгьюббатну – шаирарин гьевес гужли апIури, дурар кагъзихьна ва калмихьна илтIикIуз гъитри гъахьну. Дишагьлийирин Йигъаз бахш вуди, газатдиъ ихь табасаран шаирари дишагьлийириз – дадйириз, бабариз, чйириз, чпин ккунидариз – дидикIнайи шиърарихъди учву таниш апIурача.

Чан дерди чав гьял гъапIну

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

7Зарафатнан ихтилат

Сад йигъан Муртзайи ярквраз гакIвлариз гъягъюз ният апIуру. Мярх ва дидихъди хъайи диллигар рякъюз адагъуру ва, ахъизди дажаргъну, душв`ан гьяйван адапIуру. Мярхликк гьяйван ккибтIрайи Муртзайиз чан фунар-рудрари цIузар апIурайиганси ебхьуру. Думу, ахниккан ккудучIвубси, саб парчи уьл гьаци, гъафун хътарди, ипIрур вуйи, хъа гъи Муртзайиз ярквраз гъягъбакан вуйи гъайгъушнари чан аьдати ляхин тамам апIуз кIваълан гьархуз гъитнийи.

– Дийибгъ, гьяйван, узу, хулаз душну, уьл хурза, – дупну, Муртза хянаккинди гъажаргъу. Тахчайигъ уьл дибрихъган, дугъу хпир агуру. Малариз алаф ккабхьну, ахъ`ан гъафи хпири накь пичракк гъуржу уьлерикан саб Муртзайихьинди гьачIабккуру.

Ичв шил дубгидар

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

8881986-пи йисхъан мина башламиш дапIну, гьар йисан 3-пи мартдиъ вари дюн’яйиъ писателарин Йигъ къайд апIура. Гьадму йисан Лондондиъ писателарин ПЕН-клубдиъ вари халкьарин писателарин 48-пи конгрессдиъ му йигъ къайд апIбан къарар адабгънийи.

Писателин пише – инсан яшамиш шули имбукьан гагьди, аьгъювалар ва тажруба кьувватлу апIурайи пише гьисаб шула. Саспи инсанарик гьеле бицIиди амиди чпин кIулиз гъафи фикрар кагъзиина адагъуз бажаранвал кади шулу. Хъа бязидарихьна думу бажаранвал яшлу гъахьигантIан гъюрдар. Писателин пишекарвал гъадабгъувал кьатI’и къанунарихъди аьлакьа айиб дар. Думу кьисмат ву, читин кьисмат. Германияйин машгьур шаир Генрих Гейнейи гъапиганси, «дюн’я пай хьуз хъюбгъиш, сабпи тIуркал шаирин кIваантина гъябгъиди», фицики дурари инсанарин дюн’яйин вари ицц-рушин, гъам-хажалат чпин юкIвариъ гъабхуру.

«Дагъустандикан 500 суал ва жаваб»

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

22f CopyУлихьна йигъари «Дагестанская правда» газатдин редакцияйин конференцйир гъахру залиъ, улихьнаси чапдиан удубчIву «Дагъустандикан 500 суал ва жаваб» кIуру китабдин презентацияйиз бахш вуди, китабдин автор Марат Ибрагьимовдихъди гюрюш кIули гъубшну.

Гюрюш ачмиш апIури, автори му китаб асас вуди мектебариъ ва вузариъ урхурайидариз, яна Дагъустандикан аьгъювалар гъадагъуз ккуни инсанариз ва гьацира фагьум артмиш апIбан жюрбежюр уйнамишар гъахуз лазим шлу китаб вуйиваликан гъапнийи.

«Му китабдиин ляхин апIури, йиз 6 йис гъабхьниз. Ав, му вахтнан арайиъ саспи суалар йирсира гъахьну. Амма, гьаци вушра, узу йиз хъюгънайи ляхин дипундарза. Тувнайи гьарсаб суал дюз къайдайиз дубхну, кайи гъалатIар кадагъбан кьяляхътIан, думу китабдиъ чап апIуз шулдайи», – гъапнийи Марат Ибрагьимовди.

Швеъдиина хюрч

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 4.50 (1 Голос)
/Ихтилат/

Табиаьтдин газ зигайиз улихьна йисари сад йигъан Табасаран райондин гъуларикан сабдиъ ярквра] гьамциб гьядиса гъабхьнийи.

Чвлин вахт вуйи. Пичраъ итру гакIвлар ккудукIнайи. Сад йигъан гвачIнин ухди, ккитIну йицар, чан бицIи байра хъади Аьлибай ярквраз гъягъюру. Чав улихьнаси гакIвлар гьязур гъапIу йишвахьна хъуркьну, йицар, мярхяр гакIвларин чIвеърахьинди илтIикIну дер-ккиган, дугъаз юрккгъиин аьхю тIурин илибхну алдарди рябкъюру.

– Пагь! – гьарай дадабхъуру дугъан ва, чан балихьинди илтIикIну: – Аьхю тIурин хьтарди гъафунхьа, жан МусатIай! – кIуру. – Гьамус гьапIру ухьу? Аьхю тIурин хьтарди мярх йибтIуз шулдар… Гъулаз гъягъидихьа.

Кьилзи памадрихъди уьл ккуниб вуйиз

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

7yГакIвлариз душну гъафи Муртзайиз гаш дубхьнади шулу. Гьяйван мярхликкан ккудубчну, думу аьхъиъ дебтIну, Муртза хулазди жаргъуру. Тахчайигъ ипIруб абгуру. Дугъаз ипIуз шлуб фукIара бихъурдар. Муртза чан дуст Мясумдин хулаз жаргъуру. Мясум гьяятдиъ фтиин-вуш эллешмиш духьнайи. Мурар хулаз гъягъюру. «Мясум, йиз хулаъ фужкIара адар, тахчайигъ уьлра гъибихъундарзуз, гаш дубхьназуз, ухди суфра див», – кIуру Муртзайи, чан дустран машназ умудлуди лигури.

– Гьязурди айиб штукк ккайи кьилзи памадурна уьлтIан адар, дуст. Хпири, пеъра кипну, хинкIар гьязур апIура, гьялак махьан.

– Дийигъуз шулдар, кьилзи памадрихъди уьл ипIуб лап ккуни ляхин вузуз. Аьбкъин йип хпириз памадурна уьл.

– Хпири хинкIариз галар аркIура, гьялак махьан, – хъана текрар апIуру Мясумди, Муртзайин машназ мюгьталди лигури.

Страница 4 из 9

f1 in1 ok1 t1 v1 y1

Top