ГлавнаяОбществоЖвуван милли сяняаьт жвуву дюбхну кккунду

Жвуван милли сяняаьт жвуву дюбхну кккунду

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 4.50 (1 Голос)

2018 11 07 143037
Улихьган табасаран халкьди юкьуб шейъниинди такабурвал апIуйи: хяларихьна айи аьхю гьюрматниинди, уткан халачйириинди, аьхю хизанариинди ва гюзел табиаьтдиинди. Гъи му милли савкьатарикан имбудар успагьи табиаьтна хялар кьабул апIувал ву.

Дюзди гъапиш, табиаьтра, дидихьна вуйи ихь рафтар дигиш дархьиш, тахминан 40-50 йислан ихь юкIвариъ, ухьхьан уьбхюз дархьи, гъудубгу уьмаратси гъубзиди. Гъи ихь гьарсаб гъулан гъирагъ-бужагъ зирзибили, чIюрхяри ккапIна; гьарсаб гъулаъ тикилишдин, пластикдин бутылкйирин урслар артухъ шула, амма я тялукь гъуллугъарин вакилариз, я гъуларин сельсоветарин администрацийирин кIулиъ айидариз думу ляхникан вижнара ктар.

Табасаранарин 8-10 бицIидар айи сагъу хизанарра, совет деврин мублагъ вахт ккудубкIиган, тарихдиз гъушну. Гьелбетда, му ляхниъ фужкIа тахсир апIуз шулдар – гъи кьюр-шубур бицIирин, дурар аргъаж дапIну, хал-хизан ккебгъуз читин девриъ йицIур бицIир уьрхювал заан игитвал ву.

Узуз макьалайиъ яваш-явашди ихь арайиан гъябгъюрайи милли сяняаьтнакан – халачачиваликан улхуз ккундузуз. Ихь халкьдин мяишатдин му циркил лап гъагъи гьялназ дуфна. Хив ва Табасаран районариъ айи фабрикйир, лазим кьадар дакьатарихъди тямин апIури адрувализ лигну, саб гьилла мадарназ лихура. Табасаран гъулариъра, рягъярин хъумпарин ва гугар кахьрайи дишагьлийирин хилари арайиз хурайи мукьмарин сесер гъюрайи хулар йигълан-йигъаз цIиб шула.

Гьелбетки, халачачивал читин ляхин ву, ва халачийихъ туврайи кьиматну, думу убхруган харж гъапIу бедендин кьувватар, жвуван вахт ва мурсларихъ туву пул ккеркрадар. Гьаци вуйиган, вуш-дарш халачйир урх пубра, дюз гъюрдар. Ихь абйири кIуруганси, аьшкь айириз гуган хинкIар. Хъа вушра, гъи ухьу чарйир дизригиш, ихь дамагъ, ихь такабурвал – халачачивалин пише сиъ-ниъра амдарди дубгуз мумкин ву.

Дагъустандин имбу халкьарин чпин милли сяняаьтарихьна, пишйирихьна вуйи гьюрмат, аьхю гъайгъударвал, жямяаьтдин кьувватар сатIи дапIну, дурар уьрхюз зигурайи чарйир рякъруган, жвуван халкьдин вижнасузвали иццру апIуру, кIваз гиран хьуз гъитру. Гафар къурудар дархьбан бадали, мисалар хидиза.

Гъадабгъухьа гъяйтагъарин кабчувал. Му дишагьлийирин лап кюгьне сяняаьткарвал ву. КIаздин мурсларихьди карчну, гъяйтагъари дегьзаманйириан мина бици дастамлар, биркар гьяклариси ишлетмиш апIури гъахьну. БицIирин шинтаъ карчнайи накьишар кайи гута иври, швушвахъ, жигьизси, чарасуз вуди кабчувалин накьишар кайи парча хъапIри гъахьну, хъа гьаммишанлугъ ужагъдиз гъахурайи инсандин беден тялукь накьишар кайи парчайигъян гъидиржру аьдат ади гъабхьну.

Советарин девриъ му милли сяняаьт марцциди гъудубгну. Дидин кьюбпи уьмур 2000-пи йисарилан мина ккебгъну. Улихьган библиотекайин заведующийди лихури гъахьи, хъа гьамус Урусатдин халкьарин аьдати культурайин «Кайтаги» центрин директорин вазифйир тамам апIурайи Зубайдат Гьясановайин жягьтлувалиинди (дугъу милли сяняаьтнакан гизаф китабариъ, илимдин макьалйириъ айи мялуматар ахтармиш гъапIну) гъяйтагъарин кабчувал жанлуди артмиш шула. Гъи дугъу инсанарин кIваълан гьархнайи 15 жюре кабчувалар цIийи алаъну. Дидланра савайи, му бажаранлу ва милли культурайихъ юкIв убугурайи дишагьлийи мектебариъ художествойин кружокар киврайи 65 дишагьлийиз кюгьне сяняаьткарвалин сирар ачухъ гъапIну. Гъи дурарин идарайиккди Гъяйтагъ райондин мектебариъ урхурайидари, гьятта бицIидарин багъариъ тербия гъадабгъурайидарира кмиди, кабчувалиан дарсар гъадагъура.

Гьаму жюрейин гьяракатар жара районариъра кIули гъягъюра. Мисалназ, Шамил райондиъ аварарин «тIимух» кIуру кюгьне кавал ургмар дирхувал чIиви апIура. Райондиъ имбу кьюр яшлу касари чпин устадвалин асуларихъди студентар ва мектебдиъ урухурайидар таниш апIуз хъюгъна. Му аьнтIикьа сяняаьт дудрубгбан бадали, райондиан вуйи сар жигьили вари Урусатдин грантарин конкурсдиз марччлин гъидкьикан кавал ургам бирхувал жанлу апIбан проект гьязур гъапIну ва душваъ гъалиб гъахьну. Гьамусяаьт грантдин дакьатар 2018-пи йисандин арайиъ кавал ургам бирхуз аьгъю цIийи къад устад арайиз хувалин серенжемариз харж апIура.

Сабсана мисал. Къумугъ халкьдин аьхю ягълухъар – тастарар – урхувал шил имдарди арайиан дудрубгбан бадали, Буйнагъск райондин бажаругълувал артмиш апIбан Центрин бинайиин семинарар ва дарсар гъахури шубуд йис ву. Улихьган му иччи мурсликан апIру лап гъюдли ва пучIу ягълухъар гьарсар къумугъ дишагьлийиз урухуз аьгъяйи, хъа гьамусяаьт дурар аьхю бабарин сундхариътIан имдар. Милли сяняаьт чIиви апIувал сар дишагьлийин гьунар гъабхьну – Центриъ дарсар киврайи Жамина Шугаибовайин. Гьамусяаьт дугъу чан аьгъювалар Центриъ урхурайи бицIидариз улупура.

Зиихъ туву мисалариан рябкъюрайиганси, ккун гъабхьиган, юртнан ккумра жилиъ йивуз шулу. Гьаддиз ухьу вари, хилар хъиржвну, му ляхнин зиин дилихну ккунду. Табасаран ва Хив районарин образованиейин управленйирин кIулиъ айидарихьна йиз теклиф айиз. Гъи мектебариъ зегьметнан дарсар лазим кьадар сяаьътар хьтру мялимарихьна тувра ва думу дарсар гизафси гьавайиди гьаъра. Эгер тялукь программа гьязур ва лазим вуйи шартIар яратмиш дапIну (бицIи дуркьар ва халачачйирин жара алатар), зегьметнан дарсарин дахилнаъди, даршсана факультатив жюрейиинди ихь мектебариъ халачачивалин дарсар кивувал тешкил гъапIиш, милли сяняаьт уьбхбаъ думу аьхю кюмек хьибди. Гъадагъу аьгъювалар шубари фила-вушра ишлетмиш апIиди.

Му жюрейин дарсар Хив райондин Мажвгул гъулан кьялан мектебдиъ зегьметнан дарсарин мялим Сусан Юзбеговайи кивра. Дугъан ляхникан «Табасарандин нурар» газатдин 42-пи нумрайиъ «Мялимдикан гьюрматнан гаф» макьалайиъ дибикIна. Му мялимдин тажруба Хив ва Табасаран районарин мектебариъ яркьуди ишлетмиш апIуб лазим ву.

Комментарии:

f1 in1 ok1 t1 v1 y1

Top