21-пи февралиъ вари халкарин бабан чIалнан Йигъ къайд апIуб аьдатнаъ ипна. Му йигъан гъаншариъ узу Дагъ. Огни шагьрин 4-пи нумрайин мектебдиъ бабан чIалнан дарсар киврайи Гюльмира Аслановайихъди (шиклиъ) табасаран чIалнан гележегдикан, мектебдиъ думу аьгъю апIбан аьгьвалатнакан, жямяаьтдин ва гьюкмин кIулиъ айидарин бабан чIалнахьна вуйи рафтарикан сюгьбат гъубхунза.
– Гъи вари ихь уьлкейиъ бицIи миллетарин вакиларик ва аьлимарик, жямяаьтлугъдин милли чIаларихьна вуйи янашмиш’вал дигиш шула кIури, гъалабулугъвал кабхъна. Уву яв ляхниъ бабан чIалнахьна вуйи рафтар дигиш духьнайивал гьисс апIурава?
– Ав, гьелбетда, гьисс апIураза. Узу 1998-пи йисланмина мялимвалин ляхин апIураза. Дагъ. Огни шагьрин 4-пи нумрайин мектебдиъ табасаран чIалнаан дарсар киври, 24 йис вуйиз. Узу мектебдиъ урхурайи вахтари гьар гьяфтайиъ табасаран чIалнаан 4, хъа табасаран литературайиан – 2 дарс ади шуйи, хъа университетарин бабан чIаларин факультетдиъ гьаммишан табасаран чIал аьгъю апIурайи студентарин 2 десте айи. Хъа гьамус чIаларин факультетариъ сакьюдар студентартIан дар. Бабан чIалар мициб аьгьвалатнахъна гъюбан тахсиркар – 2007-пи йисан мина ихь образованиейин цирклиъ тIапIу ЕГЭ ву. Улихь-кIулихь хьайидари асас фикир ЕГЭ-йиз туври, бабан чIалнан дарсариз улупнайи сяаьтар цIиб апIури, имбу дарсар артухъ апIури, вари бабан чIалар гьамци зяиф гьялнахъна гъахну. Ухьу табасаран чIалнахъди аьлакьалу серенжемар кми-кмиди тешкил апIуз чалишмиш шулахьа, амма гьелелиг миди туврайи натижа адар. Гьаз гъапиш, гьяфтайиъ баяр-шубариз бабан чIалнаан саб-кьюб дарс кивну кIури, чIал улупуз шлуб дар. Урус чIалнан дарсарси, гьар йигъан бабан чIалнаанра дарсар кивуйиш, думура артмиш хьуб ва улихь гъябгъюб мумкин вуйи. Гъира ихь мектабариъ мялимари табасаран литературайиан дарсар кивруган, Аьшуряли Аьдиловди 1999-пи йисан дюзмиш гъапIу программайикан мянфяаьт ктабгъура. Аьхиримжи йисари цIийи программа адабгъна, амма шагьрариъ айи мялимариз дидихъди ляхин апIуз читинди алабхъура, фицики думу программа гъулан мектебариътIан ишлетмиш апIуз шлуб дар. Гъи учу, саспи мялимари, ич арайиъ тIабасаран чIалнаан ва литературайиан программа дюзмиш апIури, гьяфтайиъ шулайи саб дарснаъ вушра баяр-шубар чIалнан гъавриъ тIаъри, дарсар киврача. Табасаран чIалнан грамматика читинуб вуйиб варидариз аьгъюхьуз, ва баяр-шубаризра мектебдиъ думу аьгъю апIуз читинди алабхъура. Йиз фикриан, дарсар артухъ гъапIнийиш, ужу шуйи.
– Хъа бабан чIалнан дарсариз гъюрайи урхурайидарин кьадар фициб ву?
– Урхурайидар бабан чIалнан дарсариз гъювалин кьадар, маншаллагь, ужуб ву, гьаз гъапиш, Дагъ. Огни шагьрин 4-пи нумрайин мектебдин багарихь гизаф табасаранар дуланмиш шула. Ич мектебдиъ кьюб бабан чIалтIан киври адар — табасаран ва азербайжан чIалар. Мектебдиъ табасаран чIал хьур мялимди кивра. Гьарурин урхбан дестейиъ 12-15, къаддихьна баяр-шубар а. Йиз дестейиъ 18-20 баяр-шубари урхурайиз. Гьяфтайиъ бабан чIалнаан саб дарс дивнайивализ дилигди, урхурайидар республикайин олимпиадйириъра иштирак хьуз гъитрача, гьаддиз, баяр-шубари урхбаъ улупурайи натижйирра ужудар ву.
Йиз фикриан, баяр-шубар бабан чIалнахьан ярхла апIурайидар гъи дурарин абйир бабар ву. Гьаз гъапиш, дурарин варидарин фикриъ айиб саб ву: гъи бабан чIалнаан ЕГЭ туври адар, гьаддиз баяр-шубари жара дарсариз артухъди фикир тувну ккунду. Хъа баяр-шубариз, дурар бицIиди имиди, бабан чIал улупну ккунду. ЧIалнан шибритI бай-риш гъахьи хизандиан ккебгърайиб ву.
