Тербия адру аьгъюваларикан гъилинж хьибди
Д.И.Менделеев
5-пи июлиъ Гьюкуматдин лезги музыкайинна драмайин театриъ, «Даимлугъ дигиш шулайиган» кIуру ччвур алди, премьера кIули гъубшну. Му спектаклин хусуси лишан гьадму гъабхьнуки, думу Лезги театрин артистари урус чIалниинди уйнамиш гъапIнийи ва думу ихь ватанагьли шаир, драматург ва таржумачи Эльмира Ашурбеговайин «Когда меняется вечность» пьесайиан дивнайиб вуйи.
Дугъриданра, му премьерайи Э. Ашурбеговайин яратмиш апIбар заан бажаранлувализ, заманайин ва ихь халкьдин рюгьназ ва игьтияжариз тялукь вуйиб субут апIура. Шаирин кIвак кугъри айи жюрбежюр гъалабулугъ’валари дугъан дерин ва назук гьиссарин девлетлувалра улупура.
Магьа ихь улихьна гъийин вахтна Дагъустандиъра, Урусатдиъра важиблу вуйи, деврин тIалабариз тялукь жаваб туврайи, тамам гьарсаб хизандиз, гьарсаб гъулаз цIиб-аьхюб вушра тясир апIурайи экстремизмдин ва терроризмдин сягьна дубхна. Режиссери Э. Ашурбеговайин пьесайиан му хатIалу ва пис кьувватнан сабуну – рюгьнан ва политикайин – тереф ачухъ апIура.
Ав, фуну халкьдин арайиъ вушра, экстремизм ва терроризм инсанра, кIул’инди халкьра, гьюкуматра пис гьялназ хуз удукьру хатIалу кьувват ву.
Гьарсаб халкьдин, жямяаьтдин варbтIан гьевеслу гъат, кьувватлу ва дигиш’валарихьна зигру десте, ухьуз аьгъюганси, жигьилар ву. Аьхиримжи сумчIур йисандин арайиъ гьюкуматдиъ гъягъюз хъюгъю дигиш’валари иллагьки жигьилар уьмрин яратмиш’валарихьан ярхлади гъитна. Мектебариъна вузариъ урхурайидар яратмиш апIбан бажаругъ’валихъди тямин апIурадар, хъа совет вахтарин тербия тувбан багьалу тажруба, микIлахь гьюбхси, дарабгъну гъудубгну.
Телевизорианна гаджетариан жигьиларин кIул’ина ургъурайи зулумкарвалин, инсафсузвалин, эдебсузвалин мархьар-селлери милли рюгьнанна эдеблувалин кьимат, гъагъ зяиф апIура. Мициб аьгьвалатну, ухьу архаин духьну имиди, ихь халкьдин культурайин, тербияйин, дагълу миллетдин аннамиш’валин социальный статус ва дидин хайир-мяна ихь жигьил наслин улихь исина дипра.
Мидихъди сабси, гьаму заманайин вари дюн’яйиз вуйи дигиш’валарин тясирнаккди, халкьдин рюгьнан культурайи-хьан ярхла хьувалиан, милли ччиварихьан гьадатIувалиан инсанар, иллагьки жигьилар, фициб вушра чIуру тясирнакк ккахьру шартIар арайиз гъюра, фицики дурариз уьмрин рякъюъ улдудугбаз вуйи мюгькам лишнар гъузрадар. Натижайиъ рюгьнан ва эдеб-лувалин мюгькам тереф улупру лишнар амдру жямяаьтлугъдин яшайишдинна экономикайин ва политикайи цIийи шартIариъ ихь жигьилар гизаф хатIалу идеологияйин гьюжмин улихь далу адарди гъузна.
Ихь жямяаьтлугъдин рюгьнанна эдеблувалин пайнаъ диндин мянара, гъагъра бицIидар дар. Фуну ляхниъ вушра исламди гуж апIувал, зулумкарвал, бендегюрвал, савадсузвал гизаф асккан ва хатIалу гъиллигъарикан гьисаб апIура. Машгьур аьлим ва мярифатчи Мугьяммад Ярагъийи гъапну: «Гьарсар мусурман кас ужуб ляхнин, хайирлу кьувватнан эскер духьну ккунду».
Ихь гьюкуматдиъ инсандин ихтиярар ва азадвал къанундииндира, шариаьтдииндира сабси уьрхюра. Жвуван диндиъ улупнайибдихъди гъягъюрайидарикан исламди инсандин вари ихтиярар уьрхюб, инсандин кьиматлу лишнариз гьюрмат ади хьуб тIалаб апIура.
Амма гьюкуматди, гьяйифки, жигьиларин гъайгъушнаъ ади исламдин мянфяаьтлу кьувват ишлетмиш апIбан ляхин хил’ан идипна, хъа йи-швариин, ужудар пишекрарра адарди, гьарсаб терефнаъ чпи кIул’инди ляхин гъабхура.
Экстремизм ва терроризм ихь арайиан терг апIбан бадали, гьюкуматдин мумкинваларра, жямяаьтлугъ тешкилатарра, диндин кьувватарра сатIи дапIну, жигьил нас-лихъди рюгьнанна эдеблувалин, ватандаш’валинна ватанпервервалин ляхин гъизгъин апIуб лазим ву. Мектебариъра, вузариъра мидиз тялукь вуйи дарсар лазим вуйи кьадарнаъди кивну ккунду. Мици дархьиш, машгьур аьлим, химик Д.И. Менделеевди гъаписи, «тербия адру аьгъюваларикан деллурин хилиъ айи гъилинж хьибди».
Гьарсар живандиз чан социальный мяналувал, жавабдарвал гьисс апIуз мумкинваларра ачмиш апIуб лазим ву, иллагьки дурарин удукьувалариз мюгьтаж’вал айиб улупуб лазим ву. Му ляхниъ жигьилари чпин аьхюнубсиб пай вахт гьапIри гъабхьиш, дурарин кIулиз гъирагъдилан лазим дару фикрарра дяргъюр.
Пьеса сягьнайиин уйнамиш апIбахьна кьяляхъ дуфну, пуз ккундузузки, Лезги теат-рин артистарихъди таниш хьували йиз кIваъ дурарин бажаранлуваликан ужудар фикрар гъитну. Амма залиъ деънайи гьарсар ихь ватанагьлийин багъри Табасаран театрин артистарин гъадри хъана артухъ гъабхьуншул, кIури, инанмиш вуза: дурарин лап гьялаки гьяракатарихь ва кьадарсуз гъалин дихнахь тевиган, ихь театрин артистарин гьякьикьи уьмриъ шулайиганси уйнамиш апIбан заан бажаранвал сабсан ражну ачухъ шула ва, йиз фикриан, дурари Э. Ашурбеговайин пьеса ихь театрин сягьнайиин дивнийиш, дидин идея лигурайидарихьна, ужуди аннамиш апIруси, артухъди кар апIруси, рубкьидийи.
