Ясана хизандин кейванийин багьалувализ гъийин жигьилар фици лигура?

Феруза Рамалданова

 
Гьарсар дишагьлийин уьмрин мурад-метлеб мюгькам хизан тешкил апIуб ву. Асас пай дагълу дишагьлийирин хизан чпин вари уьмрин метлеб ву гъапишра, ягъалмиш шулдар. Хъа, дидихъди сабси, гележег сатIиди ккабалгурайи уьмрин юлдшин кIваъ ва яшайишдиъ баркаллу йишв дибисну, чав хъугъ’вал дубхну ягъурлу ва бахтавар гележегдиз лик алдабгъурайи жигьил дишагьлийин аку хияларра, икибаштIан, чан юлдшин уьмриъ айина адрур, дугъаз варитIан багьалур духьну ккунивалинра гъаври ахьа. Гъит гьарсар касдин уьмрин чирагъ бахтлуб, ягъурлуб ва акуб ибшри! Амма, гьяйифки, гъийин гьякьикьатдиъ алахьурайи дюшюшари субут апIурайиси, уьмрин бахтнан чирагъ варидарин сабси ялавлуб шулдар…Гьарсар касдин кьисмат дибикIнайиб ву. Гьарсарихьна чан бахт гъюру геренар ашул, вушра гъийин заманайин уьмрихьна ва хизандин багьалуваларихьна саб жерге жигьиларин лигбар гъяркъиган, фикрарра кьюб терефназ пай шула.

 
Белки, урхурайидари узу макьалайиъ гъийин девриъ яркьуди алабхъурайи хизанар даргъбакан улхура кIурашул. Ваъ. Улхуб месэлайин жара терефнакан ву.
Я жиниб дар, я мюгьталра шули имдар: гъи ихь дагълу республикайиъра саб жерге жилижвуварин арайиъ кьюб, шубуб ва юкьуб хизандигъна пай хьувал «модайиз» илтIибкIна. Думу ляхниз, дурарикан гьарсари субут апIурайиси, мусурман касдиз диндииндира ихтияр тувра.
Шак адар, аьлимари тасдикь апIурайиси, ислам диндиъ асас вуди жилижвуваз кьюр ва артухъди хпарихъди яшайиш ккабалгуз ихтияр тувра, амма му гьяракатариз кьатI’и себебар ва сарпи хпирин ихтияр чарасуз ву. Хъа гъийин жигьилари улупнайи аьдатарна тIалабар фици уьрхюраш, жиниб вуйинхъа?! Му макьала бикIбахьна узу улихьнаси узуз рас гъаши сар дишагьлийин улхбари гъахунзу.
– Йиз жилириз узу ва кьюрсана хпир а. Гьелелиг шубур вуча…Учу 2010-пи йисан, Урусатдин ва мусурман аьдатариз асас вуди, узуна йиз жилири ич уьмур сатIи гъапIнийча. Аллагьди кьюр веледра тувунчуз. Ич хизан, кьатI’иди кIурза, хайлин учуз таниш хизанарин вакилари сар-сариз нумунади дебккри шуйи. Ягъалмиш шулдарза, амма, дугъриданна, узуна йиз жилир гьар вахтна сар-сарихьна умунвалиинди, мани рафтариинди янашмиш шуйча.
Бахт жиниди дюбхну ккунду, кIуру гафарин мянайин гьамус гъаври шулаза. Хиял апIин, ич хизандизра «ул гъапIну». 2018-пи йисандин эвелариан хъюгъну, йиз жилир дибдиан дигиш хьуз хъюгънийи. Ул хъибтнийза. Дугъу узхьан саб фу-вуш жин апIурайивалин гъаври гъахьнийза, амма фу-вуш аьгъю шуладайзуз. Йиз айтIан гъюрайи суалари узуз сикинвал туврадайи. Дериндиан ахтармиш апIуз хъюгънийза. Бахтсузвалиъ яв гъуллугънаъ хьуз ккунидарра гизаф шулу аьхир…Гьаци, узузра йигъарикан сад йигъан ич лап ултIукьу юлдаш дишагьлийи йиз жилирин сир ачухъ гъапIнийзуз: «Яв жилири жара дишагьлийихъди уьмур ккабалгурайиваликан аьгъянуз, дарш бейхабар вуна?»

 
Хябяхъ гъабхьиган, хулаз гъафи жилирихьан ижмишнаан му хабрин гьякьнаан гьерхнийза. Дугъу, саб жюрейинра тахсир чак кайивал гьисс дарапIди, йиз суалар субут гъапIнийи. Гьелбетда, узу мицдар дигиш’валарихьна гьязурди дайза. Я тялукь гьяракатарихъди рази хьузра ккадайза. Жилирин улихь ижмишнаан я ич хизан, я думу дишагьли ктагъбан месэла дебккнийза. Хайлин улхбарра, гьюжатарра гъахьнийич. Амма жилир ижмишнаан чан гафниин дийигънийи. Дидланна савайи, жилири думу дишагьлийира багарихьди чан веледдин дада шлуваликан хабар дебккна, гъапи.

 
Узуз йиз уьмур мициб дубхьну ккундайзуз, амма йиз байна риш адашдихъ мягьрум апIуз ният адариз. Гьаци, йиз бахтнан чирагъ кутIубшву. Дидхъанмина йиз уьмрин асас метлеб бицIидариз бахтавар уьмур тувуб дубхьна. Шубуд йислан ич уьмриъ сарсана дишагьли шлуваликан мялум гъабхьнийзуз. Хъа му ражари узуз жилир улхьан ражариси багьалуди дайзуз. Гьаддиз я мюгьталра гъахьундайза. Гьамус шубрид хпаризра веледар ачуз. Тмуну кьюрид хизанарин аьлакьйир ужудар ву. Хъа узуз йиз байна риш дурарин багахь улучIвну ккундарзуз. Вахт-вахтарик жилир учухьна гъюри шулу. Ич арайиъ сифте вахтарин манишинна умунвал сарун имдар.
Узу тянкьидра апIрудар шлувалин гъаври аза, вушра узу гъийин девриъ хайлин жилижвувар му дегьзаманайин фагьумсуз аьдатарихьна хътакурайивализ къаршу вуза.
Диндииндира мусурман касдиз мициб ихтияр айивалин гъаври аза. Анжагъ узу гьяспикк ккадарди, уз’ин лик иливну, йиз кьяляхъ тялукь гьяракатар гъахурайивалихъди узу рази шулдарза. Йизра гъаври хьуб тIалаб апIураза, – гъапи йиз сюгьбатчи дишагьли Эсмирайи.
Дугъан улхбариан мялум гъабшиси, гъи дугъу чан уьмур кьюрид веледариз бахш апIура. Дурар вари къанунариинди гьелелиг хизан ву. Вахт-вахтарик бицIидарихьна адашра улукьуз гъюра, амма мушваъ улихьгандин бахтавар хизандиз йишв имдар. Фицики Эсмирайихьан дугъан фикриинди, жилирин мициб усал гьяракатарилан хил алдабгъуз удукьурадар. Дугъу чав гьатмуну хпарихъди уьмур ккабалгна. Нюкгьин хпар ву кIура…Гьелбетда, жилирин ниятарин аьхиризкьан ухьу гъаврира даршул, амма дугъу гьадму саб вахтна чан хпирин ихтиярар ва уьмрихьна вуйи лигбар фикриз гъададагъувал гъалатI гъапIну.
ИкибаштIан, му саб дюшюш ву. Хъа гъи ухьуз таниш вуйи хайлин жигьилари гьациб уьмур хъапIрайиб жиниб дар. Гьаз? Фу бадали? Мушваъ мицдар суалар узуз гьаргандиз аьхиризкьан жаваб адарди гъузрувалин гъаври аза, фицики мициб аьгьвалатнаъ узу жигьиларин тялукь гьяракатариз фициб кьимат туврушра, мюгьтал шулаза. Читинра ву. Гьаруриз чан гьякь ва нягьякь а. Сар узуз таниш дишагьлийи гъапиганси, жилижвувар кьит духьна, хъа гьарсар дишагьлийиз бахтавар хьуз ихтияр а. Думу дюзра вушул. Хъа жарарин бахсузвалиинди бахтавар хьуз шулин?!

 
Гьамусяаьтна му шубрид дишагьлийирра саб шагьриъ ярхла дарди жа-жара хулариъ яшамиш шула. Му гьякьикьатди Эсмирайиз гьич архаинвал туврадар. Му дишагьлийирин кIваъ айи ниятарин гъаври хьуб лап читин ву.
Ав, аьхюдари фици-вушра уьмур хъапIра. Амма мицдар дюшюшариъ бицIидариз варитIан гъагъиди алабхъура. Дурар гьар вахтна абйир-бабарин арайиъ айи наразиваларин шагьидар шула. Хъа мициб гьякьикьатди бицIидарин мюгькам шулайи фагьмиз, хасиятназ тясир туврайивал гьаз-вуш аьхюдари кIваълан гьархна. Асас вуди мицдар хизанариъ бицIидар кIваъ гиранвал ади аьхю шула. Дидира уьмриъ чан шил гъибтру.

Ав, му макьалайин игитариз гьаруриз чан гьякьра адарди дар. Гьаддиз узхьан сануризра кьимат тувуз шулдарзухьан. Амма Эсмирайиз ва дугъан бицIидариз кайи гиранвалиан ва чпин уьмур мициб саягъниинди дигиш гъапIу жилирихьна ва адашдихьна вуйи ихтибарсузвалиан уларилан гъягъюрайи нивгъари йиз кIваъ шил гъибтрувалин шак адар. Мушваъ ижмишнаан пуз ккундузуз: гъит гьарсар дишагьлийин уьмур чав гележег ккабалгу уьмрин юлдшин кIваъ чав багьалур ва айина адрур вуйивалин гьиссариккди гъарабхри!