Гюльнара Мягьямедова
24-пи августди Мягьячгъалайиъ Дагъустандин мялимарин августдин совещание кIули гъубшну. Думу совещание гьар йисан 1-пи сентябрь улубкьайиз ккудубшу урхбан йисандин натижйир йивру ва цIийи урхбан йисаз планар дивру важиблу серенжем ву. 

Дуствалин хулаъ кIули гъубшу совещаниейиз вари республикайиан мялимар, образованиейин идарйирин директорар, экспертар, жара идарйирин кIулиъ айидар уч гъахьнийи. Душваъ гьацира РД-йин Правительствойин председатель Мягьямад Рамазанов ва РФ-дин Госдумайин Федеральный Собраниейин мярифатнан комитетдин председателин заместитель Нурбагьанд Нурбагьандов иштирак гъахьну.

 
Урусатдин Федерацияйин мярифатнан министр Сергей Кравцов Дагъустандин образованиейин гъуллугъчйирин августдин совещаниейин иштиракчйирихьна илтIикIнийи. Чан видео-улхбаъ дугъу республикайин мялимарин зегьметназ чухсагъул гъапну ва уьлкейин образованиейин улихь дийигънайи асас месэлйир гъитIиккну.
Министри къайд гъапIганси, улихь дийибгънайи кIулин месэла мялимариин али гъагъ пчIу апIуб ву. Гьамус дурари туврайи кагъзарин отчетар цIиб дапIна: мялимди - хьуб ражаритIан артухъ дарди, тербиячийи - кьюб ражаритIан артухъ дарди, колледждин мялимди йирхьуб ражаритIан артухъ дарди отчетар тувди. Урхбан гъагъ къайдайиз хпан бадали, 704-пи нумрайин приказ кьувватнаъ убчIвна, диди гьар дарсназ гьязур хубан ва урхбан предметариан образованиейин саб вуйи федеральный программйир тамам апIуб тIалаб апIура.

 
Мялимарин маважиб за апIбазра фикир тувну. 2025-пи йисандин федеральный программайин дахилнаъди думу метлебариз 3,5 миллиард манат жара дапIна.
Мектебариъ урхурайидарин ва мялимарин хатIасузвал уьбхюб, мялимдин пишейин ад за апIубра важиблу месэлйирди гъузра. Мярифатнан министерствойи гъуху гьисабариинди, 75 проценттIан артухъ абйир-бабар чпин бицIидар урхурайи мектебариъ айи аьгьвалатниин разиди ву.

Ккебгърайи цIийи урхбан йисхъан башламиш дапIну, мектебариъ ахлакь уьбхбан мумкинваларра яркьу дапIна. 2026-пи йисан 8-пи майди Урусатдин мярифатнан министерствойи адабгъу 316-пи нумрайин приказдиз асас вуди, гьамус дарснахъ хъпехъури адру, шуллугъар апIурайи ученик дарснаан адауз ихтияр а. Гьарсаб мектебдиъ гьюжат айи месэлйир гьял апIру комиссия ляхник кади ккунду. Эгер гьациб комиссия тешил дапIнадарш, 1-пи сентябриз тешкил апIуб чарасуз ву.
Министр мектебдиъ урхурайириз хулаъ апIру ляхин тувбиинра дийигънийи. Дугъан гафариинди, хулаз ляхин тувуб давам хьибди: хулан ляхин дарснаъ гъадагъурайи таза аьгъювалар мюгькам апIбан бадали лазим ву. Гьаддихъди сабси, хулан ляхин тувуб саб къайдайиз дубхну ккунду.
Образованиейин идарйир тикмиш апIбан ва дурар рас апIбан ляхин давам шули ими. 2019-пи йисхъанмина 1714 мектеб ва бицIидарин 1693 багъ ишлетмиш’вализ тувна, кIан’ан-кIулиз 6546 мектеб рас дапIна. 2025-пи йисан яратмиш’валарин программа яркьу гъапIнийи – душваз бицIидарин багъарра, колледжарра дахил дапIну, бицIидарин 281 багъ ва колледжарин 89 дарамат рас гъапIнийи.
Сабпи сентябрилан башламиш дапIну, 5-пи классариъ урхурайидариз «Урусатдин рюгьнанна эдеблувалин культура» кIуру цIийи дарс кивуз хъюгъди.
«Сарпидарин гьяракат», «Юнармия» ва «Урусатдин люкьяр» проектар уьмриз кечирмиш апIура. Гъуху гьерхувалари тяйин апIурайиси, мектебариъ урхурайи 90 процент баяр-шубари чпин уьлкейиинди, тарихдиинди ва культурайиинди дамагъ апIура. Министри къайд гъапIганси, думу мялимарин ужуб ляхнин натижа ву.
2026-пи йис Урусатдин образованиейин гъурулушдиъ мектебдиз улихьна вуйи образованиейин йис вуди мялум дапIна. Сабпи сентябрихъан хъюгъну, бицIидарин багъариъ «Орлята-дошколята» ва «Ужудар тамшйир» проектар уьмриз кечирмиш апIуз хъюгъди.

 
Чан улхбан аьхириъ Сергей Кравцовди мялимариз, тербиячйириз чпин пишейиз вафалу вуйивализ чухсагъул гъапнийи.
Образованиейин гъуллугъчйирихьна тебрикнан гаф хьади Дагъустан Республикайин главайин вазифйир вахтназди тамам апIурайи Федор Щукин илтIикIнийи. Дугъу къайд гъапIганси, образование вари вахтари жямяаьтлугъдин мюгькам мурхьул вуди гъабхьну. Мялимдин пише вари уьлкйириъ баркаллу ва гьюрматлу пише ву.
«Узу мялимдин хизандиъ аьхю гъахьир вуза. Йиз дада саки 50 йисан мектебдиъ урус чIалнан ва литературайин дарсар киври гъилихур ву. Гьаддиз мялимдин зегьметнахъди ва читинваларихъди (классдин руководство, классдин гъирагъдиъ гъабхру ляхин, дафтрар ахтармиш апIуб) ва хайлин жара месэлйирихъди лап ужуди таниш вуза. Узу ичв зегьметназ заан кьимат тувраза. Гьар йигъан бицIидар тербияламиш апIури учву сарф апIурайи кьувватназ, сабурниинди лихувализ чухсагъул кIураза», – гъапнийи Федор Щукинди.
Президентдин указдиинди гьаму йис Урусатдин халкьарин сабвалин йис вуди мялум дапIнайивализ дилигну, республикайин кIулиъ айир гьаму месэлайиинра дийигънийи.

 
«Ислягьвал ва гафнан сабвал, ихь халкьарин культурайихьна, чIаларихьна ва аьдатарихьна айи гьюрмат республикайин саламатвалин бина вуди гъубзра. Мектеб культурайихьна, аьдатарихьна гьюрматнан рякъ ккивру, жигьиларихъди экстремизмдиз ва терроризмдиз аьксивал улупбан ляхин гъабхру, эдеблувал мюгькам апIру, тербия тувру майдан вуди ккунду», –гъапнийи дугъу.
Федор Щукинди къайд гъапIганси, республикайиъ урхурайидарин образованиейин ужудар натижйир йислан-йисаз артухъ шула. Гьамци, гьаму йисан Дагъустандиъ ЕГЭ-йин натижйириинди 57 урхурайири 100 балл гъадабгъну. Ужудар натижйир, урхурайириланси, дарс киврайириланра асиллу шула. Педагогвалин ужудар пишекрар гьязур апIубра чарасуз важиблу ляхин ву. 2027-пи йисхъан башламиш дапIну, мялимарин ляхниз кюмек тувру къайдйир кьабул апIура. «Жигьил мялимариз кюмек вуди саб ражари 150 агъзур манат тувди. Мидланра савайи «Земский мялим» программайин дахилнаъди 1 миллион манат тувну, 30 мялим пишекрар гьуркIри адру мектебариз гьаъди.
Гьелбетда, республикайин кIулиъ айири гъапиганси, пул тувбиинди мялимарин кьитвалин вари месэлйир гьял апIуз хьибдар. Дугъу метлебнан гьамциб гъурулуш ишлетмиш апIувал ляхник кипуб ккун гъапIнийи: мектеб – вуз – жигьил пишекар – лихру йишв. Федор Щукинди вузарин кIулиъ айидарикан, ляхин туврударикан хилар хъержвну ляхнихъ хъюгъюб ккун гъапIнийи.
– Ухьухь деврин тIалабариз жаваб тувру карханйири, илимдин ва мярифатнан тешкилатари ляхин апIура. Мектебдиъ урхурайидариз дурарин ляхин дябкъну, пишекрарихъди таниш шули, гъийин девриъ фицдар пишйир лазим вуш, закурин йигъан фицдар аьгъювалар герек шулуш, гъаври ади ккунду, – гъапнийи дугъу.

 
Совещаниейиъ республикайин кIулиъ айири, халкьарин сабваликан улхури, Дагъустандиъ гьаму йисан гъургъу аьхю мархьари туву зарарнаканра кIваина гъабхнийи. Дугъан гафариинди, табиаьтдин ужудар дару гьавйири образованиейин 130 объектдизра зарар тувну. Думу читин йигъари сарра гъирагъдиъ гъузундар. Федор Щукинди федеральный центриз, мярифатнан министерствойин кIулиъ айи Сергей Кравцовдиз образованиейин идарйирин инфраструктура цIийи алапIбаъ кюмек тувбаз чухсагъул гъапнийи.
Совещаниейиъ доклад хьади удучIвну гъулху Дагъустан Республикайин образованиейин ва илимдин министрин вазифйир вахтназди тамам апIурайи Ягь’я Бучаевди 1-пи сентябрилан ккебгъну Дагъустандин мектебариъ шлу дигиш’валарикан гъапнийи. Гьаци, Дагъустандин мектебариъ сабпи классариъ урхурайи бицIидариз хулан ляхин туври имдар. Харижи чIалариз улупнайи сяътар къайдайиз хиди, Ватандин тарихдин дарсариз тувнайи сяътар артухъ апIиди. Урхбан пландиъ цIийи дарсар тIаъна: «Сифтейин военный гьязурлугвал» (НВП), «ХатIасузвалин ва Ватан уьбхбан бина» (ОБЗР), 5-пи классариз «Урусатдин рюгьнанна эдеблувалин культура». 9-пи ва 10-пи классариъ урхурайидар обществознаниейин цIийи китабарихъди тямин апIиди.
Дарсарин кьадар: йигъандин арайиъ 2-пи – 4-пи классариъ урхурайидариз 5 дарстIан артухъ духьну ккундар (физкультура гьисабнаъ адарди), 5-пи-6-пи классариъ урхурайидариз – 6 дарстIан артухъ, 7-11-пи классариъ урхурайидариз 7 дарстIан артухъ духьну ккундар. Республикайин 10 мектебдиъ 2-пи классдилан 8-пи классдиинакьан урхурайирин низамлувализ ва учв мектебдиъ гъахувалин юрушназ кьимат дивру къайда ляхник кипра.

 
Бучаевди гъапиганси, 9-пи класс ккудубкIу сар урхурайиркьан образование давам дарапIди гъузну ккундар. Улихьна вуйи натижйириз дилигди, 10-пи классдиз вари урхуз ккунидар кьабул апlиди.
Совещаниейиъ къайд гъапIганси, аьхиримжи 4 йисандин арайиъ 100 балл гъадабгъдарин кьадар 90 процент за гъабхьну: 2022-пи йисан дурар 30 кас вуйиш, 2026-пи йисан дурарин кьадар 58 кас гъабхьну. Вари дарсариан кьялан балл за гъабхьну.
Ягь’я Бучаевди гъапиганси, республикайин образованиейин циркли мялимарин кьитвал гьисс апIури гъубзна. 2025/2026-пи урхбан йисан 427 мялим гьуркIри адайи. Думу месэла гьял апIбан бадали, «Земский мялим» программайиинди гъулариз 30 мялим гьаъра. «Учу хъана мумкинвалар ачмиш апIурача: вакансйирин ярмарка гьяракатнаъ ипна, психологияйинна педагогвалин 296 класс ачмиш дапIнача, «Набалугъ мялимдин мектеб» проект ляхник кипна. Районарин главйир, ляхин гьамус учвухъ дийибгъна. Мектебдиъ урхурайидарихъди ляхин апIуб ккун апIураза», – гъапнийи дугъу.

 
Мялимарин августдин совещаниейиъ республикайин кIулиъ айи Федор Щукинди, Госдумайин мярифатнан комитетдин председателин заместитель Нурбагьанд Нурбагьандовди, вахтназди РД-йин образованиейин ва илимдин министр Ягь’я Бучаевди, Дагъустандин 62 мялимдиз лайикьлу наградйир тувнийи. Гьадму кьадарнакан 16 мялимдиз – «Дагъустан Республикайин лайикьлу мялим» ва «Дагъустан Республикайин образованиейин лайикьлу гъуллугъчи» ччвурар, 15 мялимдиз – Урусатдин мярифатнан наградйир: К.Д. Ушинскийин медалар, «Пишейиз вафалу вуйивализ» ва «Урусатдин Федерацияйин образованиейин гьюрматлу гъуллугъчи» ччвурар, имбудариз тафавутлу апIру лишнар тувнийи. Дурарин арайиъ ихь ватангьлийирра а. Магьа дурар: «Дагъустан Республикайин образованиейин лайикьлу гъуллугъчи» ччвурназ Табасаран райондин Имшнигъ гъулан уьмуми образованиейин кьялан мектебдин директор Гьямзат Гьяжимягьямадов (шикил 1), «Дагъустан Республикайин лайикьлу мялим» ччвурназ Дербент райондин Рубас гъулан уьмуми образованиейин мектебдин мялим Зарема ТIагьирова (шикил 2), аргъаж шулайи наслариз аьгъювалар ва тербия тувбак лайикьлу пай кивбаз К.Д. Ушинскийин медализ Мягьячгъалайин гуманитарно-педагогический колледждин директорин заместитель Алаудин Аскеров (шикил 3), Урусатдин Федерацияйин мярифатнан министерствойин тафавутлу апIру «Мярифатнан отличник» лишниз Табасаран райондин гимназияйин мялим Гьаваханум Байрамялиева (шикил 4) лайикьлу гъахьну.

 
«Табасарандин нурар» газатдин редакцияйин коллективди Дагъустандин вари мялимар улубкьурайи Аьгъюваларин йигъахъди ва цIийи урхбан йисахъди тебрик апIура. Гъит, ичв читин, жавабдар, баркаллу ляхниъ заан хъуркьувалар ишричвуз, гьюрматлу мялимар, хъа учву дарсар киврайи, тербия туврайи баяр-шубари мялимдин зегьмет гьавайиди гъюдубчIвуз гъидритри.