Гюлягьмад Маллялиев,
филологияйин илмарин кандидат

 
Инсандин уьмур эвелиан, думу фици хъапIуз хъюгъиш, гьаци гъябгъюру. Саспидари чпиз Аллагьу Тяаьлайи тувнайи му багьалу багъиш анжагъ жвув бадали – жвуван назариз, нефснан кьалу тIалабариз ва сад йигъандин мурадариз – яна фана шей’ариз сарф апIуру. Тмундари чпин уьмрин гьарсаб герен гъул-жямяаьтдиз, инсанариз мянфяаьт хпан бадали, аргъаж шулайи насил ужувлан ляхнарихъ хъаъбан бадали харж апIувал чпи дюн’яйиина гъюбан заан метлебси гьисс апIуру... Мегьемер Аьлиевич Гьяжиибрагьимов, саб шакра адарди, кьюбпи жюре инсанарин цIарназ дахил шула. Дугъу чан уьмриз пишера – баркаллу мялимвал – гьадму метлеб намуслуди кIулиз адабгъбан бадали, ктабгъну кIури, фикир вуйиз.

 
Улихьна йигъари Дагъустандин гьюкуматдин чапханайиъ Мегьемер Аьлиевдин кьюбпи китаб – «Эдебнан сяргьятар» – удубчIвну. КIваин апIуз ккундузуз, 2024-пи йисан дугъан кьалмиккан урус чIал’инди «Мудрость оседает в горах» кIуру китаб ккудубчIвнийи. Дидиъ гъитIирккнайи асас темйир – ватандихьна ккунивал, жвуван халкьдин тарих чарасуз аьгъю апIувал, инсандин уьмрин мурад-метлеб, дявдин къурхулувал, дадайин аьзизвал ва веледдихьна вуйи ккунивал, учIру жямяаьтлугъ месэлйир, гъи табасаран чIал ва литература айи аьгьвалат ва гь.ж. – цIийи китабдиъ давам дапIна ва имбубсан ккатIарццна. Эдеб, намус, дюзвал – магьа Мегьемер Гьяжиибрагьимовдин цIийи китабдин уьлчмйир: гьарсаб макьалайиъ гъитIибккнайи месэла автори эдебнан терезариин ебцура, дидиз намус жигьатнаан кьимат тувра, думу фици дюзвалихъди тархьраш, лигура. Китабдиъ автори чан уьмрин аьхю тажрубайиан адагънайи дарсар, дюн’яйихьна вуйи хусуси лигбар, жямяаьтлугъ ляхнар-карарихьна вуйи рафтар жикъи, амма дерин мяна айи гафарин ибарйириъ, заргар устайи гъизилси, ебцIну, урзра. Дурар чпин кьатI’и мяналувализ лигну, абйирин мисалариз ухшар ву: «Дюн’я! Шлин хиялар юрутмиш, хъа шлин хиялар батмиш апIурва», «Жафа дизригди гьюрмат ккунидар гизаф шулу», «Рябкърури зулум апIуру дярябкъруриз, / Ебхьрури аьмал апIуру деребхьруриз», «Гъуллугъназ гьюрмат мапIан, гъуллугънаъ айирин инсанвализ гьюрмат апIин» ва гь.ж.

 
Автори чан «Эдебнан ва ватанпервервалин тербия» макьалайиъ, жвуван уьмрин тажрубайиин биналамиш духьну, урхурайидариз 20 насигьят тувна. Дурариз, йиз фикриан, «Дагълужвуван эдебнан конституция» пуз шулу. Гъачай думу конституцияйин бязи «маддйирихъди» таниш хьухьа:

 
1. Дугъривал варибдин кIул ву: мясляаьтнан, гьюрматнан, ухьу хъапIрайи уьмрин. Дугъривал лазим ву хулан айитIра, гъуншйирин арайиъра, гъулаъра, гъуларин арайиъра. Дугъривал адруган, хулаъ айи бицIирра аьхюрин машнаъ дийигъуру, хизандин мясляаьт чIюбгъюру, гъуншйирин, гъуландарин, гъунши гъуларин арайиъ мичIлишин ва гьюрматсузвал абхъру.
2. Жарарин улариинди жвувахьинди лигуз дубгъну ккун. Гьарган уву дугъри, тмунур угъри гьисаб апIуз хай даршул.
«...»
5. КIвакк аьмал ккади жарариз гьюрмат мапIан, думу марцциди гъибт.
«...»
9. Гаф варитIан ярхла манзилиз ва варитIан кьувват ади гъябгъруб ву, гьаци вуйиган, дидин далилар фицдар шулуш фикир дапIну, хъасин деебт думу гьавайиз.
«...»
11. Жарари гъапIу ляхниин кIул иливуз гьяракат мапIан. Яв кIул либхуз гъибт. Либхуз гуж рубкьурдарш, ккебехъну гъуз...
Китабдиъ Мегьемер Гьяжиибрагьимовди урхурайидариз – уьмрин рякъюъ сабпи лик иврайи жигьилариз, веледар тербияламиш апIурайи абйир-бабариз, мялимвал пишеди ктабгъу жигьил ярашугъариз, чIалнан зиин ляхин апIурайи пишекрариз, халкьдин улихь-кIулихь хьайи гьякимариз... – гьаруриз аид вуйи, чав кIурайибдиин жвув инанмиш вуди, ургубан деебцну, ушвниан адаънайи насигьятар тувра. Магьа, мисалназ, хизандиъ жямяаьтдин шибритI мюгькам апIурайи абйир-бабарихьна вуйи илтIикIувал: «Гьюрматлу абйир-бабар! Эдеблувалинна ватанпервервалин тербия сатIиди кIулиз адабгъну ккуни ляхин ву, дурар жара апIуз хай шлудар дар, сабди тмунуб аьлава апIуру, тамам апIуру ва думу тербия абайин хул’ан ккебгъруб ву: ичв бицIидариз хал-хизан, чпи аьгъювалар гъадагъурайи мектеб, аьгъювалар туврайи мялимар, яшамиш шулайи гъул, жямяаьт, чпин вилаят-ватан ккун апIуз улупай, улупай гьамрар вари уьрхюз, аьхюдариз гьюрмат апIуз, зяифдариз кюмек апIуз, чIуру ляхнарихьан ярхла хьуз, футнакар касарин улихь йишв бисуз, ужудар ляхнарин дуст хьуз, дустна душман жара апIуз, чан Ватандиз, чан халкьдиз вафалу хьуз – гьадмуган ухьу ихь абавалинна бабвалин буржи тамам апIуб гьисаб хьибди». Му дерин насигьятнаъ, ихь веледарикан лайикьлу инсанар хьпан бадали, дурариз уьмриъ лазим шлу варитIан асас усулар атIагнадаринхъа?!

 
«Эдебнан сяргьятар» китабдин гьарсаб машналан, инсанарин къанажагъсузвал, хаинвал, уьмриъ фарашди битмиш дубхьнайи ягьсузвал аьгь апIуз даршули, Мегьемер Гьяжиибрагьимовдин кIваан утIубччвурайи гьарай-суза ебхьуру. Иллагьки дугъан кIваз гуж туврайиб веледарин абйир-бабарихьна вуйи гьюрматсузвал ву. «Жавабдар имтигьян» макьалайиъ автори 95 йис яш дубхьнайи адашдин кIваан, учв саризра лазим дару инсан духьна, кIури, хиял либхуз гъиту бализ аьйибра тувра ва гьаддихъди сабси думу хабардарра апIура: «Чан уьмрин аьхир фициб шулуш, шлиз улупна, шлиз аьгъя?»

 
Хъа жвуван веледдин сабпи гафар, сабпи гамар, сабпи хъуркьувалар гюзлемиш апIури, рази хьуз халкь дапIнайи дадайин уларилан нивгъар алдахьувалиъ, авторин фикриан, ухькан гьарсарин тахсир а. «Дадйирин улихь ухьу аьхю тахсиркрар духьнахьа, дурариз ухьу фукьан буржлу вуш, ктибтураза: ухьуз туву уьмрин бин ву дада; дюн’яйиин уьмур давам хьуз гъитрайи кас ву дада; ухьуз вуйи ширин гафарин, мяълийирин устад ву дада; уьмрин кьувват жандиъ хьуз сабпи ражну ихь фун абцIур ву дада; сабпи ражну ухьуз аьлхъру кас ву дада; ухьу наан ашра, ухьухъди либцру юкIв айи кас ву дада; ухьу аьлхъруган аьлхъру, ухьуз аьзият кайиган ишру кас ву дада; ихь шадваларин булагъ ву дада; ихь хал-хизандин даягъ ву дада; чан уьмрин шадвал, бахтнан булагъ, кьаби архаинвал вуйиз кIури, веледдик умуд кайи кас ву дада; юкIв ибшурашра, маш ачухъди улупру кас ву дада; дявикрариз мясляаьтнахьна дих апIру кас ву дада; дерднан аьхюбсиб, цIикбин бицIибсиб чIукI чахьинди апIру кас ву дада; ухьуз гафар апIуз чIал тувур ву дада; бицIир иццруган учвра иццру шлу кас ву дада; учв айиган, хал абцIру, адруган хал ичIиди рябкъюз гъитру кас ву дада …; ктухуруш, му сиягъ аьхир айиб дар» – «Дадайин юкIв» макьалайиан адабгънайи гьаму чIукIраъ Мегьемер Гьяжиибрагьимовдин кIван ачухъвалра, фикрин сагъувалра, дадайин улихь гьисс апIурайи, кьадар адру буржлувалра ва, гьаддихъди сабси, дугъаз, гафнан халис устайизси, гаф утканди ишлетмиш апIуз аьгъювалра ашкар шула.

 
Китабдин паярикан сабунуб филолог, гафнан устад Мегьемер Гьяжиибрагьимовдин литературайин яратмишариз бахш дапIна. Дерин мяна айи ихтилатар-тахаллусариъ, чаз уьмриъ алахьу ва устадавалиинди чIварчIвли дапIнайи бицIи гьядисйириъ, гьяйванатарин уьмриан вуйи «шиклариъ», философияйин шиърариъ «Эдебнан сяргьятар» китабдин авторин бажаругъвалин сабсан жвуран – художествойин зигьим – ачмиш шула. Хъа табасаран ва дагъустан авторарин эсерарикан макьалйириъ алахьурайи дерин художествойин анализариинди Мегьемер Гьяжиибрагьимовди студентвалин вахтари юлдшари чаз туву «Табасаранарин Белинский» гьюрматлу ччвур тасдикь апIура.

 
Мегьемер Гьяжиибрагьимовди чан китабдиъ гьякьикьатдиъ дубхьну ккуни, амма, гьяйифки, агъзрар йисариинди инсаниятдихьан гъурмиш апIуз удукьури адру ужубсиб дюн’я яратмиш дапIна. Инсанвал ва дугъривал дидин кьялан мурхьлар ву. Гьаддиз автори мухрин кьуларикк чIиви юкIв либхурайи гьарсар касдиз зат яваш дарди инсанвалихьна ва дугъривалихьна дих апIура: «Дюн’я къайдайиъ дебккрайидар дугъривална инсанвал ву. Ухьу, инсанари, дурар ихь уьмрин лозунгарси, ухьуз рякъ улупру аку хядарси дерккну ккунду. Инсан уьмриан гъушишра, инсанвал имбудариз акв тувру чирагъси дюбхну ккуниб ву. Инсанвализ дугъриди кьимат дивувал – мура инсанвал ву. Гьарсари кIваинди гъибтай: дугъривал адарш, инсанвал тамам вуйиб даршул».

 
Гъит му марцци кIваан гъюрайи ва инсанарихьна вуйи ккунивали абцIнайи гьарайну «Эдебнан сяргьятар» китаб гъурху гьарсар касдин кIвахьна ва фагьмихьна жикъибсиб рякъ абгри!