Нариза ТIаибова

 

Украинайиъ гъабхурайи хусуси метлеб айи дявдин операцияйин иштиракчйирихъди гюрюшмиш гъахьиган, дурари жвуван кIваъра саб фициб-вуш дерин шил гъибтру. Чпин гьунарариинди ухьуз тялукь ватанперверар айивалихъан фурс капIру, амма гьадму саб вахтна дурариз алахьурайи читинваларикан улхруган, кIвак хажалатра кипру. Герман Кьайдаевдихъди гъабхьи ич сюгьбатнаъ, му жигьил ватанпервери узу нубатнан ражари, ухьуз мицдар жигьилар имбукьан гагьди, Урусат сар хаинкризра табигъ даршлувалиин инанмиш гъапIну.

 

Герман Кьайдаев 1992-пи йисан 9-пи ноябри Хив райондин Зилдикк гъулаъ бабкан гъахьну. Аьдати зегьметкеш хизандиъ абйир-бабари дурар, шубур чвена сар чи, бицIи вахтналанмина зегьметниин юкIв алди, чпин гьяракатарихъан жавабдарвал гъабхури, тербияламиш гъапIну.
Багъри гъулан мектебдиъ асас аьгъювалар гъадагъну, Германди 10-11-пи классар Мажвгул гъулан мектебдиъ гъурхну. Мектеб заан аьгъювалариинди ккудубкIу жигьили жвуван савадлувалин рякъ 2010-пи йисан Ростов шагьриъ Донской гьюкуматдин технический университетдин рукьар тартиб апIру ва инженерар гьязур апIру факультетдиъ давам апIуру. 2015-пи йисан думу, гъудуркьу пишекар духьну, сифте Ростовдин заводдиъ сад йисанна гьацIаъ, хъасин Кириши шагьриъ айи нафт тартиб апIру заводдиъ лихуру.

– Заводдиъ лихури ашра, узуз йиз бицIи вахтнахъанмина военный гъуллугъчи хьуваликан вуйи фикрари сикинвал туврадайзуз. Узуз айи вари мумкинвалар ишлетмиш дапIну, метлебнахъ хъуркьуз ният гъапIури, багъри гъулаз отпускдиз гъафири, му месэла тамам апIуз ижмишнаан кьаст гъапIнийза.

Ич хизандиан, гьякьлуди гъапиш, армияйин гъуллугъназ гъушдар адар. Узуз нумуна вуди улупуз я абайиз, я адашдиз, я чвйириз му рякъкан саб жюрейинра аьгъювалар адайи. Вушра йиз военный гъуллугъчи хьувалихъ гизаф юкIв хъади гъабхьнийиз. 27 йис яшнаъди сифте узу Хив райондин военкоматдиз Урусатдин оборонайин министерствойихъди контрактдиинди гъуллугъназ гъягъюз ккуниваликан хабар дебккнийза. Амма мушваъ йиз месэла гьял дарапIруб гъаври гъахьиган, 2018-пи йисан Минводы шагьриъ прописка дапIну, душваъ военный гьисабнаъра дийигънийза. Му шагьрин военный комиссариатдиз документар тувну саб-цIиб вахт хьайизра, узуз Чечен республикайин 42-пи дивизияйиз военный гъуллугъназ гъадагъруваликан хабар дебккнийи. Йиз шадвалин кьадар адайи. Улупнайи дивизияйиъ узуз таниш баярира Ватандиз гъуллугъ апIурайи. Гьадму йисан, Шалийиъ гъуллугъ апIуз теклиф гъафнийзуз, узу дишлади контрактдиин къул гъизигнийза. Сифте узуз, икибаштIан, военный гъуллугънакан саб жюрейин аьгъюваларра адайзуз. Шубуб вазлин муддатнаъ ляхниз лазим вуйи билиг гъадабгънийза, ва 6 вазлилан узу отделениейин командирди тяйин гъапIнийи. Сад йислан сержантра гъахьнийзукан. Йиз вахт вари эскервалин гьязурлугвалин аьгъювалар гъадагъбаз сарф апIури гъахьунза. Натижайиъ йиз отделениейихъди сифте БМП-2, хъа БМП-3 аьгъю гъапIнийча. Гьациб саягъниинди 2022-пи йисан 24-пи февралра къаршуламиш гъапIунча.
Хусуси метлеб айи дявдин операция ккебгъу. Дидиз улихьна 3 ваз ккимиди, учу Крымдиз командировкайиз гьаънийи. Душваъ шубуб вазлин арайиъ чюлиъ полигондиин военный гьязурлугвалар гъахури, саб жерге аьгъювалар гъадагънийча. СВО ккебгърайиваликан учуз гъапундайи. Йисандин арайиъ кьюб ражари шубуб вазлизди учу жюрбежюр регионариз командировкйириз гьаъри шуйи. Хъа му ражари, Урусатдин КIулин командующийин буйругъназ асас вуди, учкан сарра хулариз отпускдизра гьаундайи: учуз Крымдиан дишлади хусуси метлеб айи дявдин операцияйиз Украинайин аьтрафариина гьаърайиваликан хабар тувнийи.
Кайиси кIурза: дина гъягъюз даккнидариз гуж апIрур сарра адайи. Йиз отделениейиъ айидаригъра фикрикк ккахънайи баяр гъяйи. Улхбарин кьяляхъ, чпин улихь хьайи узу Ватандин маракьар уьрхюз гьязур вуза гъапиган, дурарира варидари узухъди фуну йишвазра гъягъюз гьязур вуйивал улупнийи, – кIваина хура Герман Кьайдаевди.

Дявдин женгар. Гъагъи зийнар

Учу Запорожьейиз хъуркьиган, учуз аькси душманди чан вягьшивал ва инсафсузвал улупуз хъюгънийи. Душваъ учуз сабпибди гъябкъюб, урсарин майит ивру ишикI шалмник кебхну, дидик дибикIнайи «Урсариз — аьжал» келима вуйчуз. Фикир тувай! Гьаддиан душмандин пис кьастарин гъаври хьуз шулу. Душваъ Украинайин кьушмарихъди гъахьи гъизгъин женгариъ ич БМП-йин гъвалак душмандин яракьнаан гъиву туп кубкIнийи. Гьадмуган сабпи ва гъагъи зиянра гъабхьнийзуз. Арччул иб’ан ифи хъибтнийиз, ибан перде гъутIубкIубдин гъаври гъахьнийзу. Рацияйиан зийнар духьнайиваликан аьхюдариз хабар тувуз хъуркьнийзу.
Йиз гьял гъябкъиган, ич БМП-йин механикди машин кьяляхъ апIуз хъюгънийи. Женгнан майдандихьан ярхлади дарди, зийнар гъахьи эскрар гъахру машин дебккнайи. Узу ва зийнар духьнайи йиз дявдин юлдшар гьадму машиндиъ итну, думу гъябгъюз хъюгъиган, зав’ан вертолетди уч’ина хъана гьюжум гъапIу. Натижайиъ гъутIубкIу тупран тикйири йиз машнан нервра кьатI гъапIнийи, хъа шархьал гъачабхьнийи. Сагъламвалин гъуллугъчйири учу багахьна вуйи медицинайин батальон айи йишваз гъахуз чарйир агури гъахьнийи. Амма думу аьгьвалатнаъ му ляхин лап гъагъиди вуйи. Душманди йивбар дерккрадайи.
Нубатнан ражари гъутIубкIу снаряддин кьувватнаан машиндин кьябан саб гъвал гьадабхъу. Жаргъуз удукьрудар, машиндиан утIурччвну, гьергуз хъюгънийи, хъа узхьан, икибаштIан, жаргъуз шули имдайзухьан. Гьадму герендиъ ич КАМАЗ-дин кьябазди тIубкIру туп абхънийи. Дидин тикйир йиз арччул гъвалаъ арсну, кIару ликI ккайи терефнаъ аьхю зиян гъабхьнийи. Машиндиан утIурччвну гьерграйи эскрариз узу ифдиан духьнайиб гъяркънийи. Гьелбетда, уьмур ширин мутму ву. Думу ухьуз саб ражнутIан туврубра дар. Узу гъакIну кIури фикир дапIну, дурар гьарур чпи уьрхбахъ гъахьнийи. Йишв’ина хъуркьиган, дурари ич частнан аьхюдаризра узу талаф гъахьиваликан мялумат тувну.

Уьмур туврурра, гъадабгърурра сар Аллагь ву

Фукьан вахтна узу амрихъ хътарди гъахьнуш, пуз шулдарзухьан. Ачмиш гъахьиган, узу узуз гимнастеркайин гъултгъиъ айи промидолин руб гъивнийза. Гъаврикк ккадрударра ашул: отделенйирин командирарихьна вари эскрариз лазимшназ промидол тувра. Хьадукран эвел, март, ламун жил, аьхълушин. Рубди учIврушин илцифнийиз. Узу ифдиан духьнайивалин гъаври гъахьиза. Вушра яваш-явашди кучвурхури, багахь хьайи чIеэрина рукьуз чарйир гъапIза.
Ачмиш гъахьириз гъябкъюб мучIушнягъди ярхла дарди дачабхьну дипнайи ич КАМАЗ вуйзуз. Хьуд йигъан гьадму чIеэригъ дахъну имиза. Йиз багахь иликIрурра гъахьундайи. Кюмек даршлувалин гъаври ади, гъакIиш, шлизкIа майиткьан бихъур дупну, учухь хьади гъабхьи КАМАЗ-дихьна багахь хьуз чалишмиш гъахьунза. «Уьмур туврурра, гъадабгърурра сар Аллагь ву» келимайин деринвалин гьамус гъаври гъахьунзу. Аьзиз Аллагьдин кьадар-кьисмат дигиш апIуз сарихьанра шлуб дар. Саб манзилназ йиз багахьна сар яшлу дишагьли адахъу. Гьадгъу чпиндариз туву мялуматниинди узу душмандин хилиъ ахънайивалин гъавриъ гъахьиза. Узу духнайи больницайин дегьлиздиъ, фикир тувиган, сар урус офицерра айиб мялум гъабхьунзуз. Дугъхьан душманди силис гъадабгъурайи. Дурарин метлебра учхьан анжагъ силис гъадабгъубтIан дайи.
Гьадму геренди, ич бахтнаанси, гъутIубкIу снаряддин кьувватну, думу больницайин унчIвар гъюргъю. Ихьдар алархьна кIуру саягънан гьарайнахъди душваъ айидар гьергуз хъюгъю.
Мюгьлет ккабхъну имиди, узура душмандин бацаригъян гъютIурччвуз чарйир гъапIза: унчIварихьна дучвурхну, кьюбпи мертебайин унчIв’ан урснийза. Айи гьялнахьна мурглин тIуларра гъюргънийиз. Натижайиъ ил хътабгъузра читин гъабхьнийзуз. ТIуркIбар яваш гъахьиган, ерли агьалйир сагъламвалин кюмек абгури больницайиз гъюз хъюгънийи. Шураз зийнар духьну, кюмек абгурайи сар дишагьлийихъди, узу душв’ан ихьдар хьайи багахь блокпостнахьна гъухиш, чазра тялукь кюмек тувбан йикьрар гъапIза. Изу чан машиндин багажникдиъ итну, дугъу ихьдар хьайи йишвахьна гъухнийзу. ИкибаштIан, дугъхьан сабдупну багахь иликIуз шулдайи. Машиндиан дугъу адагъзу. Жилилан кьяцIли жан чвубхури, ихь эскрарихьна гъушза ва йиз аьгьвалатнакан, тялукь йишван больницайиъ зийнар духьнайи ихь офицер душмандин бацаригъ гъузнайиваликан хабар дебккза.
Энгел дархьиди, ихь эскрар, рякъ улупуз узура машиндиъ итну, дина гъушнийича. Думу офицер гьичра чахьан учв ришвуз шлу гьялнаъ адайи. Дегьлиздиъ дитнайи думу офицер ва гьацира йиз бушлат, телефон, военный билет гъадабгъну, дишла кьяляхъ гъафнийча.
Ихь эскрари узу, думу урус офицер, учуз кюмек гъапIу дишагьли ва дугъан зийнар духьнайи риш дишлади вертолетдиъди сифте Мелитополиз, хъасин Севастополиз гъухнийи.
Душваъ йиз сабпи операция гъапIу. Сад йигълан самолетдиъди Санкт-Петербургдин военный сагъламвалин академияйин больницайиз духну, йиз кIулин келлейиъ платинайин пластинкйир итну. Шархьлинра операция гьадушваъ гъапIнийиз. Операцияйин кьяляхъ узу амриз гъафиган, йиз частнан аьхюриз телефондиан зенг дапIну, узу чIивиди имбуваликан мялумат тувза. Йиз сес кубкIу командир кьадарсуз шадра, мюгьталра гъахьнийи. Хъасин дугъу чпи йиз багахьлуйиризра, узу гъакIну дупну, хабар дебккуваликанра гъапнийзуз. Узу аьжалихъди женгнаъ имиди, вуйиштIан, йиз багахьлуйир, йиз майит абгбан метлебниинди Ростовдиз рякъюъ учIвну, узу зенг апIруган, Краснодариз хъуркьнайи.
4 вазли думу больницайиъ зийнар саб гьял сагъ дапIну, санаторийиз гьаънийзу. Отпускдин кьяляхъ узу, алахьу читинвалариз дилигди, хусуси метлеб айи дявдин операцияйиз кьяляхъ гьауб тIалаб гъапIнийза, амма духтрарин комиссияйин къарариз асас вуди, узу, 3-пи группайин сакьатвал тяйин дапIну, хулаз гьаънийи. Дявдин женгариъ улупу гьунарариз, кьатI’иди гъапиш – душмандин бацаригъян офицер гъядягъбаз лигну, кьяляхъна Урусатдин Президентдин Указниинди, Жуковдин медаль тувунзуз.

– Дявдин женгариан сакьат духьну гъафи эскриз ислягь уьмриъ фицдар читинвалар алахьура?
– Дугъриданна, дявдиъ читинвалар дяркъну ислягь уьмрихъна гъафиган, инсандиз кIваъ мюгькамвал, аку гьиссар уьбхюб думукьан рягьят дар. Му жигьатнаан узуз йиз хизан, багахьлуйир даягъ гъахьунзуз. Узу байвахтнахъанмина спортдиин машгъул вуйза. Гьамусра спортди узуз хасият лигим апIуз, жвув уьрхюз гизаф кюмек тувра.

– Яв фикриинди, СВО-йин иштиракчйириз гьюкуматдин терефнаан лазим вуйи кюмек туврайин кIури, кьатI’иди пуз шулин?
– СВО-йин вакиларин, сакьат духьну гъафи эскрарин месэлйириз гъи Урусатдиъ, асас вуди Дагъустандиъ аьхю фикир тувра.
Сагъламвал уьбхбакан гъапиш, узу швнуб-саб ражари ихь гьюкуматдин жюрбежюр регионариъ айи санаторйириз душназа. Мушваъ харжарин жавабдарвал вари гьюкуматди гъабхура.
Ляхнихъди тямин апIбакан гъапиш, узуз «Ватан уьбхрударин фонднан» координатори чав телефондиан дих дапIну, фу кюмек лазимди вуш, гьерхнийи. Му тазади тешкил дапIнайи фонд ву. Узуз, мисалназ, дициб тешкилат айибкьан аьгъдайзуз. Дурарин жягьтлувалиинди Ставрополиъ кIули гъушу Кафари Кавказдин талитариъ иштирак гъахьунза. Душваъ ДНР-ин, ЛНР-рин регионарин вакиларра айи. Арччул хил ккипбаанра, гагул хил ккипбаанра гъалиб гъахьунзу.
Думуган Ставропольский крайин губернатори чан терефнаан варж-варж агъзур манат пешкешра гъапIнийи. Кьюб вазлилан Сочийиъ кубокдин финал гъабхьну. Душваъ хусуси метлеб айи дявдин операцияйин ветеранарин арайиъ гъубшу, РФ-йин 62 субъектдин вакилар иштирак гъахьи чемпионатдиъ кьюбиб хиларианра 2-пи йишвариз лайикь гъахьунзу.
Ставрополин талитарин кьяляхъ, РД-йин спортдин министри теклиф дапIну, республикайиъ физкультура ва спорт артмиш апIбак пай кивбаз лигну, чухсагъулра мялум гъапIнийи.
СВО-йин вакилариз туврайи аьлава кюмекарикан гъулхиш, ич веледар нубат дарди фунуб вушра мектебдиз, бицIидариз багъдиз гъадагъура. Багъариъ абйир-бабари тувну ккуни гьякъийихьан, айи мал-мутмуйилан, транспортдилан тувру налогдихьан азад дапIна. Дюзди кIурза, гьюкуматдин терефнаан лазим фикир тувра. Хъа ихь республикайин кIулиъ айи Сергей Меликовди му месэлйир заан дережайиъди гьял апIура.

– Уву эскервалин гъагъи рякъ ккадапIунва. Кьисматну уву ислягь уьмрихъна хътакуз мажбур гъапIну. Мушваъ гьарсаб рякъюз чан багьалу савкьатар, лигбар ва читинвалар а. Увуз уву фуну жилгъайиъ жямяаьтлугъдиз, Ватандиз хайирлу кас вуди рякъюравуз? Уву гьамусяаьт фтиин машгъул вува? Пишекарвалин рякъюхьна хътакуз ният анав?
– Дяви гъябкъю фунур вушра инсандиз, йиз фикриан, уьмрихьна вуйи дерин лигувал а. Ухьу ухьуз айи аьгъювалар уьрхюз, дурар вари терефарихъанди жвуван Ватан, багъри ругар бадали хайирлуди ишлетмиш апIуз буржлу вухьа.
Пишекарваликан гъапиш, йиз дидихьна хътакуз ният адариз. Узу «Игитарин вахт», «Дагъларин жюр’этлувал» программйириъ иштирак шулаза. Мушваъ туврайи аьгъювалариз асас вуди, учу ватандаш ляхнариинара жалб апIура. Сифте узу ихь ватанагьли, Халкьдин Собраниейин депутат Алавудин Мирзабалаевдин регьберваликкди РД-йин Халкьдин Собраниейиъ стажировкайиъ гъахьунза. Душваъ ляхин асас вуди устлихъ гъабхурайиб вуйи, хъа узу сабан жигьил вуза. Жилихъра зегьмет зигуз гьязур вуза. Военный ляхнихъ гьамусра юкIв хъайиз. Узуз айи тажруба МЧС-дин гъуллугъназ багахьна вуйивал фикриз гъадабгъну, узу душваз гъушунза. Гьамусяаьтна узу РД-йин МЧС-дин министр Нариман Къазимягьямадовдин регьберваликкди аьгъювалар гъадагъураза. Гележегдиъра гьаму цирклиъ лихуз ният айиз.

– Герман, Аллагьди увуз сагъвал туври! Вушра дяви ккебгъруб, СВО-йиъ гьаму кьадар кьазйир ув’ин улукьруб аьгъяйиш, дявдин гъуллугъназ гъягъюйна? Яв чвйири, бали гележегдиъ дявдин гъуллугъназ гъягъюз ният гъапIиш, дурариз фициб насигьят тувурва?
– Чухсагъул! Дявдин гъуллугъ гьар вахтна йиз уьмрин метлеб вуйиз. Ватан ва юкIв хъайи ляхин бадали узу гьамусра дявдин рякъ ккадапIуз, йиз жан дивуз гьязур вуза. Амма узу думу ляхниз кьабул апIурадар. Хъа «дяви» гъи ислягь уьмрин гьарсаб цирклиъра гъябгъюра. Вари терефарихъанди фикир дапIну, ухькан гьарсари Ватан бадали далу терефнаъра зегьмет зигуб чарасуз ву. Женгнан майднариъ Ватандиз хайирлу хьуз удукьдарш, далу терефнаъ жвуван ругариз вафалу ва мянфяаьтлу хьувалинра аьхю мяна а.
Хъа дявдин гъуллугъназ гъягъбакан гъулхиш, жилижвуван хасият анжагъ армияйиътIан лигим шулдар. Душваъ увуз Ватан ккун апIуз, дустна душман жара апIуз аьгъю шулавуз. Йиз кьюрид чвйирра жямяаьтлугъдиз вафалуди гъуллугъ апIбиин машгъул ву: сар Зилдикк, тмунур Гъвандикк гъулариъ имамарди лихура. Хъа бай гьелелиг бицIир ву. Гележегдиъ думу, армияйиз душну, Ватандиз вафалу инсан шлувалиин инанмиш вуза.

– Уву зиихъ яв уьмрин гъагъи герендиъ увуз хизан даягъ гъабхьиваликан гъапнийва…
– Ав. Хизан гьарсар касдиз уьмриъ варитIан багьалу ва гирами ву. Мюгькам хизанди ухьуз читинвалар аьгь апIузра кьувват тувру. Йиз абйир-бабар багъри гъулаъ аьхюну чвуччвун хизандихъди яшамиш шула. Тмуну чве ва гьацира чи чпин хизанарихъди яшамиш шула. Хъа учу Дербент райондиъ яшамиш шулача. Кьюр велед азуз: Аьгьмад ва Аьиша. Дурар узуз гьарсаб вахтна хулаъ ккилигурайивалин гъавриъ аза. Ва тялукь гьиссари узуз, читинвалар аьгь дапIну, гьякьлу рякъ кадабгъуз кьувват тувразуз.

Шаквал адар, жямяаьтлугъди аьхиримжи йисари читин йигъарна йишвар ккадаура. Украинайин аьтрафариин гъябгъюрайи хусуси метлеб айи дявдин операцияйин цIана кум ктрубкIу хизан ихь арайиъ тек-бирра адаршул. Фукьан жигьиларин уьмрар гьаргандиз кьатI духьна?! Фукьандар сакьатар духьна?! Гьелелиг му суалариз жавабра адар, гьисабарра духнадар…Гъит гьарсар эскер чан дадайихьна, хизандихьна сагъ-саламатди гъюри! Гъит ихь жигьилар ислягь уьмриъ веледарин бахтлу гележег бадали зигурайи зегьметнан рякъюъ вафалу шлу сагьибар ишри!