Гюльнара Мягьямедова
Дагъустан илимдин жюрбежюр цирклариъ заан хъуркьувалар гъадагъурайи аьлимариинди машгьур ву. Гьадрарин арайиъ хайлин табасаран аьлимарра а. Гъийин ич сюгьбатчи гъулан мяишатдин илмарин доктор, профессор Мукаил Жабраилович Мукаилов ву.
Мукаил Мукаиловди агьалйир ярхи йисди багьалу яр-йимишдин сурсатдихъди тямин апIуз мумкинвал тувру гъурулуш (система) биология жигьатнаан тартиб гъапIну. Думу гъурулушди йимишар, мейвйир, тIумтIар уьрхбан ва тартиб апIбан, экология жигьатнаан зарар ктру гьясиллувалин рякъяр агуз мумкинвалар тувра. Ихь ватанагьлийи тартиб дапIнайи гъурулушдиз теорияйин ва практикайин важиблу мяна а – диди региондин халкьдинна мяишатарин ипIру-убхъру сурсатарин хатIасузвалин тяминвалин месэла гьял апIбаъ аьхю роль уйнамиш апIура.
Мукаил Мукаиловдин илимдин хъуркьувалар Хасавюрт райондин «Аксай» ГУП-ди, «Дагхладокомбинат» ОАО-йи, «Консервплодоовощ» концернди, Мягьярамкент райондин «Агрофирма Тагиркент» МУСТ-ди, «Ходжа» МСП-йи, Дагъустандин аграрный университетди чпин ляхниъ ишлетмиш апIура. Думу 200-диинакьан илимдин зегьметарин, урхбанна методикайин 13 пособиейин, 3 монографияйин, терминарин словарин автор ву; дугъу РФ-дин гъулан мяишатдин ва ипIру-убхъру сурсатарин министерствойин илимдинна техникайин советдиъ тасдикь дапIнайи 25 патент, ва гь. ж. технологияйин 7 инструкция, гьясиллувалин 3 теклиф гьязур гъапIну.
Урусатдин илимдин йигъахъди аьлакьалу вуди, машгьур аьлимдиз редакцияйиз теклиф гъапIунча. Дугъахъди, учв лихурайи Дагъустандин гьюкуматдин аграрный университетдиъ илимдин ляхин фици албагнаш суалар туври, сюгьбат гъубхунча.
Думу хайлин йисари ДагГАУ-йиъ илимдинна ахтармишар гъахбан ляхниан проректорди, хъасин сарпи проректорди гъилихну.
«Ич аграрный университетдиъ кьюб диссертационный совет а. Саб диссертационный совет гъулан мяишатдин илмариан ву, кьюбпиб – техникайин илмариан, яна тIумтIар, вичар, жихрар уьрхбан, тартиб апIбаан ву. Улихьна ихь республикайиъ сабкьан диссертационный совет ади гъабхьундар. Диссертационный советар ачмиш гъапIур узу вуза. Сабпи советдиъ узу председатель вуза, тмунубдиъ председателин заместитель вуза, хъа кьюбидариъра илимдин доктор вуди ляхин гъабхураза.
2011-2012-пи йисарихъан хъюгъну, учухьна уьлкейин жара регионарианра кмиди аьлимар гъюри, 150-рилан зиина кандидатский ва докторский диссертацйир (гьар йисан 15-диинакьан) дюрхна. Гьацдар вузар аки, диссертационный совет ади, хьуд йисандин арайиъ сабкьан кандидатский диссертациякьан дюбхну адрудар. Декабрин вазли Новосибирскдиан дуфнайи сар касди кандидатвалин диссертация гъюбхну, гъубшу йисан гьадму шагьриан сар касди докторский диссертация гъюбхнийи. Тюмендиан, Казахстандиан, Ирандиан, Кьибла Осетияйиан илимдиин машгъул вуйидар учухьна илтIикIура. Урусатдин регионарикан улхуруш, Карачаево-Черкессияйиан, Кабардино-Балкарияйиан, Ингушетияйиан, Кафари Осетияйиан, Чечен Республикайиан, Калмыкияйиан, Астрахандиан, Волгоград областдиан – гьаму вари регионариан ич советдиз илтIикIура.
Йимишар гьясил апIбакан, тIумутIчиваликан улхуруш, думу цирклиан диссертационный советар анжагъ юкьуб шагьриътIан адар – Краснодариъ, Мичуринскдиъ, Москвайиъ ва ич университетдиъ. Ич советдиз илтIикIурайидарин 50 проценттIан артухъ жара регионарин агьалйир ву. Москвайиан дуфну учухь защита апIрударра а. Улихьна ухьу Москвайиз гъягъюрайхьа (узура Москвайиъ диссертация гъюбхюнза), гьамус дурар ухьухьна гъюру дюшюшарра алахьуру. Краснодариан, Крымдиан учухьна докторвалин диссертация уьбхюз дуфна. Университетдин советарин адресназ аьлимариз ччвурар тувру ВАК-диан (Высшая аттестационная комиссия) сабкьан замечание дуфнадар.
Диссертационный советар айивали ихь республикайин ад за апIура. Гьамина дуфну, диссертационный советдиъ диссертацйириз фици лигураш арайиз удучIвурайи месэлйир фици гьял апIураш, фицдар суалар хъирчраш, тянкьидвал улупураш гъябкъиган, гьаддиан жара регионарин вакиларин ихь республикайикан, ихь агьалйирикан, апIурайи чIуру фикрар ужуб терефнахъинди дигиш шула. Учухь диссертация гъюбхдари чпин имбуну соискателарра гьамина гьаъри шулу, яна гьамци аьлакьйир яркьу шулу. Гьаддихъди сабси, ихь аьлимариз, Москвайин, Краснодарин, Новосибирскдин аьлимари фицдар месэлйириин ляхин апIураш, рябкъюру. Гьадлин дуфнайидари ухьура чпин тажрубайихъди таниш апIура.
Кандидатвалин, докторвалин диссертация уьбхбан улихь лап читин шартIар дивна. Ахтармишар гизаф апIура. Консультацийир гъахури, кюмек туврача, жараси кюмек тувуз шулдар. Диссертация уьбхруган, камерйириккди видеосъемка гъабхура, бязи вахтари онлайн къайда кабхьрача: оппонентариз, советдин членариз ссылка туврача, гъулан мяишатдин министерствойин гъуллугъчйир хъпехъури шулу.
Аспирантурара, докторантурара либхура, аспирантурайиъ 100-дилан зиина аспирантари урхура. Думу ихь уьлкейиъ Болонский къайда кьабул апIайиз улихьна айидартIан 3 ражарикьан цIибди ву. Аьлимариз туврайи маважибарин кьадар рябкъюри, ихь жигьилар илимдиз гизаф гъягъюри имдар. Ужудар хъаркьувалар ади университетар ккудукIу жигьилар чпиз хайир артухъ кайи ляхин абгури, жара йишвариз удучIвну гъягъюру. Хъа гьяйиф.
Аграрный университетдиъ илимдин кьюб журналра ачмиш дапIнача. 2010-пи йисхъанмина сабуну журналин кIулин редакторра узу вуза. Тмунуб журнал электронный ву. Журналарин категория а: ич журналиъ Аттестационный заан комиссияйи (ВАК-ди) гьисабназ гъадагъурайи илимдин макьалйир, кандидатвалин ва докторвалин диссертацйирин натижйир чап апIура. Гьадму журналариз саркьан гъуллугъчи тяйин дапIнадар, журналар адатIуб ич апIурайи асас ляхнихъди кIулиз гъахурайиб вуйич», – ктибтнийи Мукаил Мукаиловди.
Гъулан мяишатдин илмарин доктори журналистарин хайлин жара суаларизра жавабар тувнийи.
Деврин экологияйин ва ипIру-убхъру сурсатарин месэлйир гьял апIуб, ихь республикайинси, вари дю’яйин улихь дийигънайи асас месэлйирикан саб ву. Думу месэлйир гьял апIбак ихь ватанагьли Мукаил Мукаиловди лайикьлу пай кивра. Чан гъуллугънан вазифйир тамам апIбан читин графикдиъ ихь милли газатдин журналистарихъди гюрюшмиш хьуз вахт абгбаз, илимдин ляхин гъабхбаз дугъаз аьхю чухсагъул мялум апIурача.
