Гюльнара Мягьямедова
2026-пи йисан 16-пи мартди Крымдиъ уьмуми референдум гъубхиган, Крымдин ва Севастополин аьхюну пай агьалйири чпин сесер Урусатдихъди сатIи хьувалихъанди тувнийи. Гьадму референдумдин натижйириинди 2014-пи йисан 18-пи мартди Крым Республика ва Севастополь Урусатдин Федерацияйин дахилназ гъадабгъбан йикьрариин къулар гъизигнийи.
Магьа думу йигъхъанмина 12 йис тамам гъабхьну. «12 йисандин арайиъ Крымдин инфраструктура гьаци дигиш гъабхьнуки, улихьна гьамцдар хъуркьувалр шул кIури, умуд кивузкьан шулдайи. Симферополин гъирагъдиан Алуштайин терефназди, Симферополиан Мирныйизкьан ужудар рякъяр дапIна, му Евпаторияйиз лап багахь ву. Гьамусяаьт Урусатдин цIийи регионариз ухди хъуркьбан бадали, Симферополиан Джанкойиз ва Чонгариз гьяракатниинди рякъяр тикмиш апIура», – гъапну республикайин Госсоветдин председателин сарпи заместитель Сергей Цековди. Дугъу аьлава гъапIганси, Крым Украинайин дахилнаъ айиган, Советарин Союздихьан гъузу рякъяр ккидирчнайи. Украинайин гьюкмари рякъярин бязи йишвар 10 йисак сабан ичIар эркри рас апIуйи. Бельбек аэропортдин Форосдиз вуйи саб цIийи рякъ Украинайин президентдиз рягьятвал гъадабгъуз гъягъругандиз гъапIуб вуйи. Хъа Крымдин халкьар Урусатдиз ккилигури гизаф йисар вуйи. Крымдин гъяд жикъи вахтнан арайиъ тикмиш гъапIнийи. Думуган Крымдин агьалйир мюгьтал гъахьнийи. Думу гъяд уткануб ву, ерийикан улхуруш – варитIан заануб, – къайд гъапIну парламентарийи.
Крым Республикайин правительствойин председатель Юрий Гоцанюкдин улупбариинди, экономикайин артмиш’валикан улхуруш, Урусатдин субъектарин арайиъ Крымди 6-пи йишв дибисна. 2014-пи йисандин улупбарихь тевиш, региондин валовый сурсат 6 ражаритIан артухъ ва 25,7 миллиарддилан 160,8 миллиард манатдиина за гъабхьну. Инсанариз лихру цIийи 100 агъзуриинакьан йишвар арайиз гъахну. Бикарвал 7,2-дилан 2 процентдиина ис гъабхьну.
Гьамусяаьт экономикайин азад зонайин дахилнаъди уьмуми кьадар 275 миллиард манаттIан артухъ инвестицйир жалб дапIнайи 1349 проект уьмриз кечирмиш апIура.
Промышленный гьясиллувал – 2,5 ражари, хъа урзру жиларин кьадар 1,2 ражари артухъ духьна. 23 агъзур гектарилан зиина йимишдин ва тIумтIарин багълар кивна, 140 агъзур тоннайиина йимишар-мейвйир уьрхру йишвар тикмиш дапIна. Урзру чюллер артухъ апIури, цIийи технологйир ляхниъ ишлетмиш апIура, республика тахилихъди тямин апIбан игьтияжар гьуркIну, саб пай экспортдизра хътапIура. Никк гьясил апIуб 4 ражари, хъа аквакультурйир 7,6 ражари за гъахьну.
Симферополиъ ва Ялтайиъ медицинайин аьхю центрар ачмиш дапIна, онкологияйин уьзрар кайидариз кюмек тувру 6 центр, бицIидарин уьзрар сагъ апIру отделение тикмиш дапIна, гъулариъ 390 фельдшервалинна акушервалин пунктар ва амбулаторйир дивна.
Туриствалин милли сиягьнаъ Крым Урусатдин Федерацияйин улихь хьайи хьуб субъектдин арайиъ а. 12 йисандин арайиъ республикайиз 74 миллионтIан артухъ туристар гъафну. Туристариз вуйи 4,2 агъзур цIийи номерар ачмиш гъапIну, айи 756 номер цIийи алаъну.
Республика къайд дапIнайи хъуркьувалариин дийибгъну гъубзрадар. Гьаму йисан полуостровдиин хъана чIатху объектар лихуз хъюгъди. Евпаторияйиъ «Кораблик» ччвур тувнайи бицIидарин сагъламвал за апIру федеральный центри аьзарлуйир кьабул апIуз хъюгъди. Коктебелиъ гюлин гъирагъдихъ хъайи кюче цIийи алапIну ккудубкIиди. Образованиейин инфраструктурайин артмиш’вал давам апIиди. Асас фикир ухди аьхю шулайи шагьрариъ ва гъулариъ мектебар дивбаз тувра.
Важиблу ва техника жигьатнаан читин месэлйирикан саб чиркин шид марцц апIру гъурулуш цIийи алапIуб ву. Думу ляхнилан, Крымдин агьалйирин яшайишси, курортарин ерира асиллу ву. 2023–2025-пи йисари «Крым Республикайин ва Севастополин яшайишдинна экономикайин артмиш’валин» гьюкуматдин программайин дахилнаъди Судак, Ленино, Орджоникидзе, Черноморское, Миндальное, Морское, Оленевка гъулариъ канализацияйин шид марцц апIру дараматар дивна. Гьадму жюре 54 миллиард манатдин кьимат айи 16 объектсана тикмиш апIбанди ву.
Вари гьаму хъуркьувалар Урусатдин Президент Владимир Путин кIулиъ ади, федеральный ва региондин гьюкмин органарин ва гьацира жямяаьтлугъдин уртахъ ляхнин натижа ву.
