Нариза ТIаибова

 Урусатдин педагогикайин илмарин биначи Константин Ушинскийи мялимдин багьалувал улупури къайд гъапIганси, мялим набалугъ юкIвариз акв туврайи ригъдин нур ву, думу эвез апIузра шлуб дар.

Думу машгьур касдин гафар аьлава апIури, пуз ккундузуз: сарпи мялим, сабпи мюгьюббатси, гьаргандиз баяршубарин юкIвариъ гъузру. Вахтар гъягъюри, бязи живанари чпин сарпи мялимдиз ухшардар хьуз зегьметра зигуру. Урхурайидари илимдин рякъюъ хъуркьувалар гъазанмиш апIувалра хайлин дюшюшариъ сифте аьгъювалар туву мялимарихъди аьлакьалу ву. Жямяаьтлугъдин арайиъ жвуван гъиллигъар, янашмиш хьпан къайдйирра бицIидариз асас вуди мектебдиз гъушиган аьгъю шула. Гьарсар бицIирихьна хусуси рафтар дагну, дугъан кIваъ урхбахьна вуйи мани гьиссар ачмиш апIбаъ сарпи мялимди аьхю роль уйнамиш апIура. 

Тялукь саягъниинди зегьмет зигури, артмиш шулайи наслариз аьгъювалар ва тербия тувуб чпин уьмрин асас метлеб дапIнайи мялимариинди Урусат кьувватлура ву. Гьацдар мялимарин арайиъ Манаф Шамхаловдин ччвурнахъ хъайи Хиварин кьялан мектебдин ккергъбан классарин мялим Светлана Идрисовайи лайикьлу йишв бисура. 

Светлана Ханмягьямадовна Идрисова Хив райондин Хиварин гъулаъ 1970-пи йисан 12-пи майди бабкан гъахьну. БицIидихъанмина зегьметниин юкIв алди тербияламиш дапIнайи дугъу, гьарсабдин гъадри ади, гьарвахтна уьмрин табшуругъарихьна жавабдарвалиинди янашмиш хьуз зегьмет зигури, чан уьмрин рякъ ккабалгну. Сифтейин аьгъювалар Билижи гъулан мектебдиъ гъадагъну, 10-пи класс дугъу Хиварин мектебдиъ ккудубкIуру. 1988-пи йисан жигьил шуру аьгъюваларин рякъ Мягьячгъала шагьрин мялимар гьязур апIру институтдиъ давам апIуру. Заан аьгъювалариинди ккергъбан классариз ва аьлавади милли мектебариъ 9-пи классдизкьан урус чIал ва литература кивбаз ихтияр ади ДГПУ ккудубкIу жигьил пишекар 1993-пи йисан Хиварин мектебдиз ккергъбан классарин мялимди гъюру. Гьадму вахтна жигьил шуру чан кьисматра албагну. Гьамци Хиварин мектебдиъ мялимвал апIури, дугъу гьамус швнуб-саб насил тербияламиш дапIна. 

Ккергъбан классарин мялимди лихури, улупнайи муддатнаъ Светлана Идрисовайи бицIидарин, абйирбабарин ва ляхнин гъарашугъарин арайиъ аьхю гьюрмат гъазанмиш дапIна. Дупну ккундуки, дугъу баяршубариз урхуз-бикIуз улупбалан савайи, гъийин маракьлу ва читин уьмрин шартIариъ баркаллуди яшамиш хьузра улупура.

– Мялимвалин рякъ ккабалгбаъ йиз уьмриъ узуз Билижи гъулан мектебдиъ ккергъбан классариъ дарсар киву урус мялим Ирина Андреевнайи дерин шил гъибтну. Думу гьадмукьан савадлу, фагьумлу инсан вуйики, фуну суалназра дугъахь жаваб ва кюмек бихърубдиин узу гьарвахтна инанмиш вуйза. Дугъан пишекарвалихьна, уьмрихьна вуйи лигбар ва рафтар узуз гележегдиз нумуна вуди гъидиснийза.

ИкибаштIан, мялимвал рягьят кеспи дар. БицIидарра вари сабсдар шули аьдат дар. Дурар аьгъюваларихьна маракьлу апIбан бадали, гьарсарин гъиллигъар ва удукьувалар фикриз гъадагъну, гьарсар бицирихьна хусуси рякъ абгуб лазим ву. БицIириз жямяаьтлугъдин арайиъ учвра кьувватлур вуйиб улупну, дугъахьди чан удукьуваларихъ хъугъуз гъитну ккунду. Гъийин деврин бицIидар 15-20 йис улихьна вуйи насларихь тевиш, дурарин гизаф фаркь’вал а. Гъи баяр-шубар библиотекйириз гьаъбан бадали, фукьан зегьмет дизигну ккунду? Гизафдар, гьяйифки, китабдин багьалувалин, кьиматлувалин гъавриъ адар. Китабар жюрбежюр гаджетарина телефонари эвез апIура. Му гьякьикьатди гьам урхбаз, гьамсана бицIирин фагьмиз пис тясир тувра. Интернетдиъ бицIириз ужубна харжиб жара апIуз улупуб лап гъагъиди алабхъура. Я му месэлайиин ляхин гъабхурайи абйир-бабарра думукьан адар. 

Урхурайидариз кьадарсуз илзигуб лазим дар. Хъуркьувалар тIалаб апIури, думу читинвалиъ мялим чаз кюмек шлувалин гъаври хьуз гъитну ккунду. БицIириз, иллагьки ккергъбан классариъ, лазим дару я гуж, я гучI тувну ккундар. Йиз тажрубайи субут апIурайиси, тялукь дюшюшарин натижайиъ бицIир имбубсан аьгъюваларихьан ярхла хьпан хатIа а. 

Мялим баяр-шубариз нумуна духьну ккунду. Гьадмуган бицIидарин марцци ва назук юкIвари мялимдиина хъугъвалра хуру. Мялимдин варитIан заан хъуркьувал зигьимлу, ватанпервер наслар ву. ВаритIан аьхю пешкешра мялимдиз чав тербияламиш гъапIу баяр-шубарикан халис инсанар хьувал ву. Хайлин йисар душну, жвуву аьгъювалар ва тербия туву живанарикан уьмриъ гъудуркьу халис ватандашар духьнайиб рякъруган, узу дурариинди дамагъ апIури шулза. Фицики йиз зегьмет давди гъюдудубчIврайиб субут шулазуз, – кIура мялимди. 

Дугъриданна, Светлана Идрисовайи артмиш шулайи наслариз аьгъювалар ва тербия тувбаъ я чан кьувватар, я чан вахт гьяйиф дарди зегьмет зигура. ТIалаблу ва гьадму саб вахтна баяршубариз жан-юкIв апIру, урхурайидарин гъалатIарилан хил алдабгъуз аьгъю му мялимдиан чахь аьгъювалар гъадагъурайи гьарсар балинна шуран кIвахьна жюлег абгуз удукьура. Дугъу субут апIурайиси, бицIириз аьгъювалар ва тербия туври, ухьу ухьуз гележегдин наслар гьязур апIурахьа. Мушваъ энгелвализ йишв адар.

Варидариз мялум вуйи «Урусат мялимариинди машгьур ву, хъа урхурайидари мялимдиз машгьурвал хуру» келимайиъ аьхю мяна а. Баяр-шубар хайирлу ляхниин машгъул апIуз удукьбаъ гьарсар халис мялимдин кьувватнаъ пишекарвалин ирсра а. Халис мялимди, бицIириз аьгъювалар тувубтIан гъайри, дугъан кIваъ рюгьнан, эдебнан гьиссар уягъ апIуру. Дупну ккундуки, 33 йисан мялимди дилихнайи Светлана Идрисовайин мялимвалин машгьурвалра гьарсар бицIир багъри касси кьабул апIбаъ а. 

Дугъахъди хайлин йисари зегьмет гъизигу саб жерге гъарашугъари субут апIурайиси, Светлана Ханмягьямадовна, урхурайидарихьнаси, сифтена-сифте чахьнара тIалаблу мялим ву. Зегьметнан коллективдиъ дугъаз заан гьюрмат айивал дурарин рафтариан мялум шула. Тажрубалу мялимди гъи мектебдин, багъри гъулан, райондин жямяаьтлугъ уьмрин артмиш’валик лайикьлу пай кивра. 

Му мялимдихь тербия гъадабгъу наслари гъи Урусатдин жюрбежюр пIипIариъ баркаллувалиинди зегьмет зигура. Дурарикан гьарсари гъи чпин мялимдиз чухсагъул кIура! Светлана Идрисовайи баркаллу зегьмет зигурайивал субут апIури, 2020-пи йисан думу «Урусатдин Федерацияйин тербия тувбан ва мярифатнан гьюрматлу гъуллугъчи» лишниинди тебрик гъапIну. 

Ав, 33 йисан чан удукьувалар ва аьгъювалар артмиш шулайи наслариз сарф гъапIу мялимдин рюгьнан кьувватнакан аьхир адрубкьан улхуз шулу. Хиварин мектебдин жигьил пишекрари къайд апIурайиси, тажрубалу мялимар дурарин даягъ ву. Светлана Ханмягьямадовнайи фуну тIалабназра кьатI’и жаваб ва насигьят туврувализ саб шакра адар. 

Светлана Идрисова ужур мялимси, савадлу хизандин вакилра ву. Дугъу чан уьмрин юлдшихъди байна риш тербияламиш гъапIну. Гьамус дурар чпин хьур худлиинди такабур ву. Гъит дурарин хизандиъ мясляаьтну ва умунвали агъавал апIри! Гъит мялим чан хизанди анжагъ хъуркьувалариинди, хъа дугъахь урхурайидари гьар вахтна анжагъ ужудар аьгъювалариинди шад апIри! 

Макьалайин аьхириъ аьлава апIуз ккундузуз. Саб жерге чиркинваларихъди абцIнайи девриъ баяр-шубар гьякьлу жилгъайиъ тIаъбаъ мялимди аьхю роль уйнамиш апIурайивалин саб шакра адар. Жавабдарвал аьхюб ву, амма гьюкуматдин терефнаан гьелелиг мялимдин ихтиярар ва маракьар лазим дережайиъди уьрхру къанунар адрували хайлин бажаранлу мялимар сефил апIура. Хъа жигьил пишекрар мектебариз жалб апIуб гъи гизаф читин дубхьна. Гьаци вушра халис мялимди, рюгьнан савкьатар зади дерккну, читинваларикк кIул ккиврадар. Гьюрматлу ва аьзиз мялимар! Йиз макьалайин игит кIулиъ ади, учвкан гьарсар ичв пишекарвалин йигъахъди тебрик апIураза! Гъит, учву аьгъювалар ва тербия туву наслар Урусатдин, Дагъустандин, багъри ругарин даягъ ишри! Гъит мялимдин зегьметназ, лайикь кьимат тувну, дугъри уьмур хъапIрайи ихь ватанпервер насларин жергйир яркьу ишри!