Улихьнаси узу Табасаран ва Хив районарин ЗАГС-дин идарйирин кIулиъ айидарихъди сюгьбат гъубхнийиза. Кьюрид руководителаринра гафариинди, аьхиримжи вахтна вари уьлкейиъси ихь районариъра хал-хизан ккебгъу жигьиларикан 30-40%-ди чпин нюкгьяр чIюргъюра. Гьарсаб дюшюшдиз чан себеб а. Хъа, психологарин гафариинди, хизанар ккадахьувалин асас себеб – жилир жара дишагьлийихьна удучIвну гъягъювал шула.
Жилир хал-хизан дипну удучIвну гъушиган гьапIну ккунду? Дугъаз, хизандиъ гъуз кIури, миннат апIурин, дарш, юкьуб терефназди гъарах, дупну ккундийин? Жилир хизандиз кьяляхъ хъадакну гъюбан чарйир агувал лазим вуйин? Жилир жара дишагьлийихьна гъушувал фици аьх апIуру ва думу хътарди хизан фици уьбхюру? Гьаму ва жара суалариз ич сюгьбатнаъ хизандин месэлйириз лигру психолог Лаура Мещеряковайи жавабар тувну. Дугъан насигьятарихъ ва теклифарихъ хъпехъайиз, шубуб хизандин уьмриъ гъахьи дюшюшариз лигурхьа.
Мафизат, 24 йис
– Узу лезги халкьдикан вуза, хъа йиз жилир табасаран бай ву. Кьюридра Мягьячгъалайиан вуча. Сифте йиз абйир-бабариз узу жара миллетдин вакилиз швуваз тувуз ккундайи, хъа ич юкIварин мани гьиссарикан мялум гъабхьиган, дурарин къаршувал разивализ илтIибкIнийи. Сумчрин кьяляхъ учу жилириз дугъан абйир-бабари багъиш гъапIу хулариъ жаради яшамиш шулайча. Йиз бахтлу уьмур кьюд йисантIан давам гъабхьундар. Йиз жилирин юкIв йиз дуст Тамилайиин улубкьну. Вари, узуз рябкъюри, ич хулаъ гъабхьну. Тамила аьхиримжи вахтари ич хулаз кми-кмиди гъюз хъюгъювализ узу фикир тувундайза. Думу гъафирра учухь кьаназ гъузри гъахьну, хъасин йиз жилирикан учв гьауб ккун апIуйи. Жилирин узухьна вуйи рафтар мичIал гъахьи, ва дугъу узухъди нюкягь чIюбгъюз ккундайиваликан ва чаз хпирди Тамила хруваликан мялум гъапIу. Жилирин ва дустран хаинкарвал фици аьх апIуру?…
Аминат, 30 йис
– Узу ва бицIидар гатIахьну, жилир жарарихьна гъушну. Дугъан телефондиз сикин дарди зенгар апIураза. Амма дугъу гъадабгъурадар. Йиз 30 йис, хъа жилирин 35 йис яшар вуйич. Думу чахъди сатIиди лихурайи дишагьлийихъди яшамиш шула. Думу дишагьли кьюб улин душман вуйиз. Фунуб вушра хизандиъси, ич хизандиъра арабир гъалмагълар шули гъахьну. Хал-хизан ккебгъну 10 йисандин арайиъ ужубра, харжибра шулу. Аьхюнуб пай дишагьлийириси, жилирихьна вердиш духьнайи узура, йиз юрушназ, алабхьрубдиз артухъ фикир туври гъахьундарза. Чагъра гъахьунзу. Хъа гьаму арайиъ йиз жилирин кьюбпи жигьилвал ккебгъну. Учуз шубур бицIир ачуз. БицIинурин 2 йис ву, хъа аьхюнудар мектебдиз гъягъюра. Гьар хябяхъган дурар адашдиз ккилигура. Узу жилирин кюмек дарди фици ва фтихъ яшамиш шулуш мюгьтал духьназу. Гьамциб дюшюш алабхъиган, жилириз уву лазим дарувал гьисс апIурву, ва уьмриъ мутIан гъагъиб фукIара адар. Думу узухьинди, бицIидарихьинди лигуру, хъа фикрар жара дишагьлийикан ву. Думу нубатнан гъалмагълиз ккилигурайирси айи. УдучIвну гъягъюрайир чан баярихьинди кьяляхънакьан илдицундар. Ич хизан фици улихьганси бахтлу апIуруш, аьгъдарзуз…
Фатима, 47 йис
– Учу жилирихъди бахтлу 25 йис сатIиди хъаунча. БицIидар аьхю гъахьну: балин 24 йис, хъа шуран 20 йис ву. Жилир, аьхю машиндихъ лихури, ярхла шагьрариз итIру сурсатар гъахрур вуйиз. Хулаъ сад-кьюд йигъанра гъудрузди, гъафир хъана рейсариз гьялак шуйи. Улихьнаси йиз 50 йисан яшнаъ айи жилир, 20 йисаъ айи дишагьлийихъди, ич шуран тай, мусурман нюкягь дапIну, дугъахьна удучIвну гъушну. Сад йигъандинна йишвандин арайиъ кIул лизи гъабхьнийиз. Узу Дербентдиъ яшамиш шулаза. Шагьур бицIиб ву. Мушваъ саки вари табасаранариз чиб-чпи аьгъя. Хайлиндари футнийир апIуз ва узу тахсиркар апIуз хъюгъну. Чав чаз лигурадар, хураг гьязур апIудар, хявир ву, марццишин уьбхюдар, лицрур ву, хулаъ гъалмагъал ипру – узуз узкан деребхьуб фукIара имдарзуз. Магьа дидхъанмина гьацI йис гъубшну. ЮкIв сикин гъабхьундариз. Жилир кьяляхъ гъюру кIури, ккилигураза…
Психологдин насигьятар
Хизандиан удучIвну, жилир жара дишагьлийихьна яшамиш хьуз гъягъювал – фунур касдизра гъагъи дюшюш ву. Сабур ва аьгь дапIну ккунду. ИкибаштIан, учв гъитну, жилир жарарихьна гъягъювали фунур вушра дишагьлийин юкIв хъюлин гиранвалари абцIуз гъитру. Чав ужуз гъапIувалин, гележегдин ялгъузвалин, чан ягь-намус ликрикк ккивувалин гьиссари имбу фикрарин зиин агъавал апIуз хъюгъру. Му дюшюшариъ жвув ахмакьди улупну ккундар. Дериндиан фикир апIинай, аьхю хажалат гъабхьундар: учвуз учву ккуни багахьлуйир, веледар, дустар ачвуз. Сагъ’вал къайдайиъ а, гележегдиъ ляхинра, кюмекра, деуз халра бихъиди.
Эгер учву удучIвну гъушу жилириз сикин дарди зенгар апIури, думу усал апIру гафар апIури, учвухъди гюрюшдиз гъюб тIалаб апIури, дугъаз агьрар ва футнйир апIури гъахьиш, дидкан учвуз зарартIан хьибдар. Мициб хасиятну жилир имбубсана учвхьан ярхла апIиди.
Мидланра гъайри, учвуз ва ичв багахь хьайидариз фикир тутрувди, гъушу йисарикан гьяйифар зигури, улхури, ишури вахт магьапIанай. Жилир удучIвну гъушиган, учву балайикк ккахъганси гьисаб апIувал дюз дар. Жилир удучIвну гъягъювалиинди ичв уьмур ккудубкIурадар. Ичв гележегдиъра бахтлу ва шадвалин йигъар гъюз ими. Учвуз ккуни ляхниин машгъул йихьай. Ичв юкIв сикинвалиъ гъитру дустарихъди артухъдиси вахт гьапIай. Шадваликан ва бахтнакан артухъси улхай. Ичв жилир удучIвну гъушуваликанра жарадариз микидибтанай. ИкибаштIан, кIваъ айиб ачухъ дапIну ккунду, хъа уьмриъ гележегдиъ фици яшамиш духьну ккундуш кIваантIан ужуб насигьят тувру инсанар гьеле-меле алахъудар. Футнйиризра фикир мутуванай.
Сабсана насигьят, жилирилан кьисас алдабгъувал кIваъ ади, жара жилирихъди хизан ккебгъувал вая аьлакьйириъ учIвувал дюз дар. Мициб дюшюшну, аьксина, инсанарин увкан вуйи фикрар чIур хьуз гъитди. Хъа ичв жилирира учву вахтниинди гъитувал чав дюзди гъапIу ляхинси гьисс апIиди. Ичв кIул’ан жилирикан вуйи фикрар дургайиз, асккан гьисаб сад йис лазим ву. Гьаму йис учвуз ва сагъ’вализ бахш апIинай. Учву чакан ахтармишвалар дурухрайивали, учву дигиш шулайивали, учву жарариз швуваз гъягъбан мумкинвал рябкъюрайивали ва жара, яна учвкан вуйи, ужудар фикрари жилир кьяляхъ хъадакну хулаз гъюз гъитди. Дицисдар дюшюшар гизаф духьна. Гьаддиз, ахмакь тIулар гъитну, сабур ва аьгь апIинай. Вахт варибдин дарман ву.
