Гьар йисан майдин 31-пи йигъ вари дюн’яйиъ тембекуйиз къадагъа апIувалин йигъси къайд апIура. Му машквар, жямяаьтлугъ тембеку ва папрус зигбахьан ярхла апIувал ва диди инсаниятдиз туврайи зарарнакан мялумат тувувал, деврин ва аргъаж шулайи наслин сагъ’вал папрусин ва дидин кумран зегьерлувалихьан уьрхювал метлеб вуди, 1987-пи йисан вари дюн’яйин сагъламвалин тешкилатди (ВОЗ) тяйин гъапIнийи.
ВОЗ-дин улупбариинди, гьар йисан тембекуйиан вари дюн’яйиъ 8 миллион инсанар кечмиш шула. Дурарикан 1,2 миллион инсан папрус зигбаан ваъ, дидин кум зигбан натижайиъ гъийихдар ву.
РФ-дин Минздравди тасдикь дапIнайиганси, папрус зигбахъди аьлакьалу вуди гьар йисан ихь уьлкейиъра 300 агъзурилан 400 агъзуриина инсанар кечмиш шула. Му улупбар рякъяриъ хатIа-бала гъабхьи дюшюшариъ, СПИД-диан вая наркотикариан гъийихдарин улупбартIан зина ву. Хъа, статистикайин гьисабарин улупбариинди, Урусатдиъ 30 % агьалйири папрус зигура.
Цци папрус зигбаз аьксивал улупру Йигъ «Тембеку – ихь тябиаьтдиз хатIа» лиш-никкди кIули гъябгъюра.
Инсанарин сагъ’вал пап-рус ва тембеку зигбахьан, гьацира никотин кайи сурсатарихьан уьбхювал, думу зегьернахъди гьар йигъан женг гъабхувал – Роспотребнадзорин Дагъустан Республикайиъ айи Управлениейин улихь дивнайи асас месэлйир ву.
2013-пи йисан «Инсанарин сагъ’вал папрусин кумрахьан ва тембеку зигбан натижайиъ шлу хатIалуваларихьан уьрхбан гьякьнаан» Федеральный къанун кьабул гъапIну. Думу къанундин бинайиинди, жямяаьтлугъ йишварихь папрус зигуз, тембекуйин ва папрусин реклама апIуз, му цирклиан спонсорвалин ляхин гъабхуз ва думу ачухъди масу тувуз, папрус зигувалихьна бицIидар жалб апIуз ихтияр адар.
2021-пи йислан гъябгъюрайи йисан майдин вазлиз Дагъустандин аьтрафариин Роспотребнадзорин РД-йиъ айи Управлениейин гъуллугъчйири ва къанун уьбхру органарин вакилари сатIиди гъурху ахтармишаринна гюзчивалин серенжемарин натижайиъ зиихъ къайд дапIнайи къанун дюрюбхрайивалин гьякьнаан хайлин дюшюшар ашкар гъахьну, мидланра гъайри, бязи туканариъ саб жюре-йинра марка алдру 40 агъзур пачка папрусар гъидихъну. Дурар масу туврайи касариина делойир гъитIирккну, суддиз тувна.
Гъябгъюрайи йисан тембекуйиз аьксивал улупру йигъан Дагъустандин вари вузариъ ва сузариъ урхурайидарихъди никотиндин зегьерлуваликан, тембекуйи ва дидин кумру инсаниятдиз ва табияаьтдиз туврайи зарарнакан интерактивный сюгьбатар гъурхну.
Роспотребнадзорин Да-гъустан Республикайиъ айи Управлениейин гъуллугъчйир папрус ва тембеку зигурайидарихьна илтIикIура: «Ижмиди кьаст дапIну, ичв жандиз зарар тувру гъиллигъ дипуз чара апIинай. Папрус гатIабхьувалиинди учву, жвуван сагъ’валси, ичв багахьлуйирин, хизандин вакиларин, гьадму гьисабнаан бицIидаринра, сагъ’вал уьбхюрачва. Папрусихъ туврайи пулихъ хулаз лазим вуйи жара мутму, итIру сурсатар масу гъадагъуз шулу. Тембекуйин бизнес яркьу хьуз гъидритрайи ичв дустарин терефкрар йихьай».
