Зубайдат Шябанова
Гьар йисан февралин 21-пи йигъан вари дюнья агъзрариинди наречйирин ва диалектарин сесерин успагьи гьенгари абцIру. Му йигъан вари халкьари Бабан чIаларин игъ къайд апIура. Хъа фу ву инсандиз бабан чIал?
Ухьуз, дагълу уьлкейин инсанариз, чIал гьаци аьдатнан гафар дархьуз. ЧIал ата-бабйирихъан гъубзнайи багьалу савкьат ву. Улихьна йисари чIал абайихьан худлихьна, дадайихьан шурахьна гъябгъюри гъабхьну. ЧIал уьбхбан аьдат рябкъруб дайи, амма думу хътабгъурайи нефесси, наслиан – наслиз гъабхуйи. Гьяйиф, гъи ихь чIалнан гъаласи мюгькам шибритI гъумраз дюзмиш шули, дубгра. Ухьу сикин дарди бабан чIалнан успагьиваликан, дюн’яйиъ думу варитIан читниб гьисаб дапIнайиваликан, ихь дамахваликан, дидин текрар даршлуваликан улхурахьа. Гьаддихъди сабси, чIал дубграйивалин сабпи шагьидарра шулахьа. Гъи узуз гьаму макьалайиъ табасаран чIалнакан ва узу гъабхурайи ляхникан сацIиб ктибтуз ккундузуз.
Йирхьуд йис мидиз улихьна узу Санкт-Петербург шагьриъ айи табасаран хизанарин бицIидариз табасаран чIал кивуз хъюгънийза. Йиз ученикар 3-4 хизандиан сабпи — хьубпи классдиъ урхурайи бицIидар вуйи. Дюзди кIурза, ватандихьан ярхла айи ва чIалниина дурчру вахтналан улдубчIвнайи дурариз кьюжли гьярфари улупурайи сесер пуз сифте гъагъиди вуйи. Хъа чIал дубгъуз айи аьшкьну ва гьевесну натижйирра ужудар тувну.
Гъи узу киврайи табасаран чIалнан дарсар онлайн саягъниинди гъягъюра. Вари дигиш гъабхьну.
«Узу Москва шагьриъ яшамиш шулаза. Узуз йиз халкьдин, йиз багъри бабан ва ватандин чIал дубгъуз ккундузуз. Саб дарснан кьимат фукьан ву?» – кIуру жюрейин суалар кми-кмиди гъюри шулзуз.
Гъи дагълу гъулариъ саспи инсанариз гьяспикк ккадарди фикриан идипнайи чIалнахъ ватандихьан ярхла айи жигьилар тамарзу духьна. Узу мюгьтал апIурайиб гьадму вуки, Кьалухъ дагъдин ва Рубас нирин дерейиъ зяиф шулайи чIал, Москва, Санкт-Петербург, Урусатдин варитIан ярхла вуйи Кьибла-Сахалин ва жара шагьрариъ дубгъуз хъюгъра.
Фарид Шихмягьямадов Ростовдиан ву. Фарид бицIи бай вахтна абйир-бабарихъди Краснодарин крайиз кюч гъахьнийи. Гъи думу Ростовдиъ заан хъуркьувалар айи стоматолог, машгьур спортсмен ву. Ич сюгьбатнаъ Фаридди чаз бабан чIал дубгъуз аьшкь айиваликан, думу учв бицIи вахтна дудрубгъувалин гьяйиф зигурайиваликан гъапнийи. Гьамусяаьт дугъу гьяфтайи шубуд йигъан са-саб сяаьт табасаран чIал дубгъбаз бахш апIура.
Бабан чIал бинайиан дубгъурайи жигьил думу сар дар.
Мисалназ Анжеликайи ва Екатеринайи табасаран баярихъди хал-хизан ккебгъна. Кьюриддизра веледар а. Дурари, гележегдиъ табасаран чIал чарасуз лазим шлуб аьгъяди ва жилирин чIал веледаризра улупуз ният ади, ихь чIал дубгъура.
Гъи табасаран чIалнан дарсариз хизанариинди гъюрайидарра а. Дурар пул туври бабан чIал дубгъуз, чпин учIубкьнайи графикдиъ бабан чIалназ вахт абгуз, хулаз узу туврайи табшуругъар тамам апIуз гьязур ву. Дурари, узуз ихь чIал йиз веледариз улупуз ккундузуз, узуз багъри ватандиъ узу жарарси гьисаб дапIну ккундурзуз, кIура.
Хайлин жигьилари гъи бабан чIалнахьна вуйи жилгъа саб фила-вуш чпихьан гъудубгу насларин багьалу савкьатси абгура. Хъа му анжагъ саб тереф ву.
Медалин кьюб тереф шулу кIуруганси, юкIв пашман апIру дюшюшарра ахьуз. Ватандихьан ярхла айи жигьилари чIалнахьна вуйи чпин тамарзувал улупурайи вахтна, чIалнан бина гьисаб вуйи гъулариан чIал яваш-явашди дубгра. Гъи дагълу гъулариъ бицIидари чиб-чпихъди анжагъ урус чIалнинди улхура. Узу бицIидариз фу пуза, эгер чIалнан гавагьирар, кьаби бабар чпин худларихъди урус чIал апIуз хъюгънайиган?
Гъулариъ яшамиш шулайи хайлин жигьил дадйирикан, чпин веледди табасаран чIал апIуз хъюгъиш, урус чIалнаан думу аьхю гъахьиганра зяифди гъузру, дугъхьан вуздик кучIвуз ва уьмриъ улихь гъягъюз шулдар, кIуру жюрейин гафар ерхьуру. Гьаму фикрар ади дурари ихь чIал хизанариъ зяиф хьуз гъитра. Гьадму саб вахтна аьхю абайи арчлар апIури, кьаби бабу пичраъ уьлер уржури, дишагьлийири халачайихъ милли мяълийир апIурайи хулариъ гъи анжагъ урус чIалтIан ебхьури амдар. Дагълу табасаран хизандиъ мюгькам бин айи багьалу бабан чIалнан кьимат гъи варитIан исина абхъну. Хъа бабан чIал гъудубгу хал, ккадабхъурайи гъюрдарик гьисаб вуйиб, гьяйифки, дурар гъаври адар.
Му халкьдин бедбахтвал ву. Ухьуз ихь веледар варитIан улихь душну ва вари терефариан хъуркьувалар гъадагъну ккундухьуз. Амма, гьадихъди сабси, ухьу дурар варитIан аьхю девлетнахъ – ихь ччиварихъ ва чIалнахъ — мягьрум апIурахьа.
Гьюрматлу абйир-бабар! Ичв веледар ихь девлетнахъ мягьрум мапIанай. Урус чIал табасаран чIалтIан зади дебккну, чIалар сабсабдиз къаршу душмнар апIурачва. ЧIалар ислягьвалиъ ва сабвалиъ хьуз гъитай. Ичв веледариз бабан чIалниинди гъуншдиз салам тувуз, марччар ва пеэр бабан чIалниинди гьисаб апIуз улупай.
ЧIалнан багьалувал дюн’я-йилан думу дубграйивалиъ, вая думу пулихъди дубгъурайивалиъ адар. Багьалувал, 100 йислан, ухьу амдруган, гьаму жилиин сар касди бабан чIалниинди «Узуз уву ккундузуз» гъапиган вая «Фуж кIурвуз?» суал тувруган, дугъаз чан чIалниинди жаваб туврур айивалиъ а.
