Гюльнара Мягьямедова
Гъийин девриъ гьюкуматдин ляхниъ лихурайи касдиз маважиб банкдиан туву карточкайиина гъюра. Аьхюну пай пенсионерарира чпин пенсия карточкайиина гъюруси албагна. Хъа гьюкуматдин дару гизаф компанйириъ лихурайидариз маважибдин аьхюну пай конвертдиъди туври шулу. Гележегдиъ фу шулуш гъавриъ адарди, гизафдар маважиб конвертдиъди хилиз гъадабгъуз рази ву. Гъи узуз гьаци гъадабгъурайи маважибдикан улхуз ккундузуз.
Конвертдиъди маважиб тувбу зегьметнан ва налогарин къанун чIур апIура. Мушваъ ляхин туврайирра (эгер думу ляхникан мялум гъабхьиш, дугъан журум апIуру), дицисдар шартIариз разивал тувну ляхин апIурайирра (дугъу къанундин улихь жавабдарвал гъабхурадар) къанунсузвалиъ иштирак шула.
Узу хусуси компанияйиъ лихурайи сар жигьил дишагьлийихьна, фукьан маважиб гъадабгъураш аьгъю апIуб метлеб ади, суал хьади илтIикIунза. Дугъу чан ччвур ва учв лихурайи компания ачухъ дарапIуб ккун дапIну, гьамциб жаваб тувнийи:
Асият, 25 йис: – Узу саб частный компанияйиъ 0,25 оклад вуди ляхин апIураза. Узусиб ляхин апIурайи имбударра гьаци 0,25 окладдиин ал. Ляхниъ, лазим вуйиси, 8 сяаьтна гъузрача. Маважибдин 10 агъзур манат банкдин карточкайиина гъюрайич, имбуб конвертдиъди гъадабгъурача. Ляхниз зат кьан апIуз ихтияр адарчуз, дишлади журум апIуру, аьзарлу духьну ляхниз дарфи йигъари пул туврадар. Ужуди ляхин гъапIган, конвертдиъди вушра, ужуб маважиб тувра. Учуз думу къанунсуз ляхин вуйиб аьгъячуз, хъа сарун жара чара адар.
Асиятдин гъазанмиш гъапIу вари маважиб ляхин туврайири асас документариъ юкьуб пайнакан саб пайтIан улупурадар, гьадму кьадарналан налогарра тувра, имбу пайналан налогар туврадар. Ляхин туврайири чан компанияйиин али налогарин гъагъ пучIу апIура, хъа лихурайидариз конвертдиъди туврайи маважибдилан налогар алдагъурадар дупну, чав дугъаз уж’вал апIурайиси улупура.
Гьамус фикир апIурхьа, гъи Асият гьациб маважибдиз рази вушра, гележегдиъ думу швумал хьиди. Фицики, дугъаз гьюкуматдин терефнаан яшайишдин кюмек лап цIибди хьибди: отпускдиз, больничныйдиз, декретдиз гъягъруган, пенсияйиз удучIвган. Фицики гьаму кюмек асас вуди документариъ улупнайи кьадарналан асиллу шулу.
Вари тешкилатариз Пенсионный фондназ ва Федеральный налогарин гъуллугъназ маважибдин вари кьадарналан пул тувуз ккунди шулдар. Дицисдар къайдасузвалари ляхин апIурайириз зарар тувру. МРОТ-дин кьадар маважиб гъюрайи касдиз ипотека, ясана кредитдиз машин гъадабгъуз ккун гъабхьиш, гъазанж цIиб вуйивализ дилигну, дугъаз банкди кюмек апIдар.
Конвертариъди маважиб тувували, ляхин апIурайи касдизси, гьюкуматдин экономикайизра зарар тувру: гьюкуматдин бюджетдиз гъюрайи гъазанж цIиб шулу. Диди яшайишдин жюрбежюр программйириз, инфраструктурайин артмиш’вализ ва жямяаьтлугъдин жара игьтияжариз зарар тувру.
«Гьелбетда, ужуб маважибра кади гьюкуматдин ляхниъ лихуз варидариз ккунду. Амма гьюкуматдин ляхниъ маважибар цIибтIан дар, гизафси бюджетдин цирклиъ лихурайи – мялимарин, духтрарин, культурайин идарйирин гъуллугъчйирин. Гьаддиз гизафдар конвертдиъди вушра цIиб артухъ маважиб тувру компанйириз лихуз гъягъюру», – аьлава гъапIу йиз сюгьбатчийи.
Ляхин тувру тешкилатдин кIулиъ айирихьан конвертдиъди тувру маважиб фунуб вахтна вушра тутрувди гъитуз шулу. Зегьмет гъизигу касдихьан къанундин кюмекниинди хъдабтIу маважиб гъадабгъузра хьибдар. Гьаддиз, конвертдиъди тувру маважибдиз разивал мутуванай.
