Умгьанат Сулейманова
Цци 15-пи феврали ихь уьлкейиъ 37-пи ражари интернационалист эскрарин йигъ къайд гъапIну. Советарин эскрари Афгъанистандиъ дявдин гьяракатар ккергъру вахтна, Ватандин Аьхю дяви ккудубкIну, саки сумучIурна хьуд йис вуйи. Пис женгарин цIийир, читин йисар-йигъар гъяркъю, дарвалар улукьу совет уьлкейин агьалйириз, дявди фукьан дердер-хажалатар хуруш, ужуйи аьгъяйи. Гьаддиз гъуллугънан вахтнан яшнакк ккуркьнайи баяр хулаъ айи бабарин кIваз думу хяви хабрари аьхю аьзият тувнийи.
Дяви ву дупну мялум дарапIу думу женгариъ Дагъустандиан хайлин жигьилар иштирак гъахьну. Афгъанистандиъ шубуд агъзуртIан зиина дагъустанлуйири чпин эскервалин буржи тамам апIури гъахьну, дурарикан 140 игитарси уьмриан гъушну. Анжагъ Табасаран райондиан 78 жигьили Афгъанистандин жилариин женгариъ иштирак гъахьну. Дурарин арайиъ орденарихъди ва медаларихъди лишанлу дапIнайидар цIиб адар. Гъи Табасаран райондиъ Афгъанистандин гьядисйириъ иштирак гъахьидар 50-тIан зиина яшамиш шула. Гьадрарикан сар Эмирхан Арабхановра ву.
Эмирхан Къяйибханович Арабханов 1969-пи йисан Табасаран райондин Хуряхъ гъулаъ бабкан гъахьну. Хизандиъ дурар хьур чве ва сар чи айи. Миржибпи класс багъри гъулаъ ккудубкIну, Эмирхан Дербент шагьриъ ДОСААФ-дик урхуз хъюгъру. 1987-пи йисан думу чан ватандаш’валин буржи тамам апIуз армияйиз гъягъюру.
Дупну ккундуки, афгъан халкьдиз кюмек апIбан бадали, ихь уьлкейиан душваз гъуллугънан вахт гьисаб вуди эскрар гъахуз хъюгънийи. Дурариз йирхьуб вазли ихь уьлкейин военный частариъ аьгъювалар туври, аьгъдруб улупуйи. Эмирханди эскервалин рякъ Орджоникидзе шагьриъ учебкайилан ккебгънийи. Шубуб вазна гьацI вахт ккудубшган, дурариз командованиейи чпин хушниинди гъягъюз ккунидар Афгъанистандиз гьаъруваликан мялум апIуру. Ватанпервервалин гьевес айи дагълу бализ дявдин гьяракатар гъягъюрайи йишваз гъягъюз гучI апIувал хас дайи. Дугъу чан юлдшарихъди Афгъанистандиз гъягъюз разивал тувнийи.
«Узуз повестка гъафиган, дадайин кIваз гъабхьи аьзият гьамусра гьархнадариз. Афгъанистандиз гъягъюраза кIури, хулаз кагъаз бикIуз фикриъ убшурадайиз. Хъа дилин ихь ватандиз кагъаз тек-бирра хъубкьурдайи. Учебка ккудубкIбалан кьяляхъ учу Афгъанистандин Саланга кIуру райондиз гъухнийи. Душваъ кьюд йисна гьацI вахтна гъуллугъ гъапIунза. Душмнар айи йишвар агури, гьяфтйириинди дагълариъ гъузру вахтар шуйи. Ургуб ражари моджахедарихъди кчIихбариъ иштирак гъахьунза. Гьаммишан уьмриз къурхулувал ади шуйи, фицики, завариан ахьдарси, хабарсузди душмнарин дестйир арайиз удучIвуйи. Гьарган ихтиятди гъузну ккундийи. Нубатнан ражну гъахьи кчIихбариъ зийнар гъахьнийиз, Кабул шагьриъ кьушмарин аьзарханайиъ 2 вазликьан дахъну гъахьунза. Гьадлин, сагъ духьну удучIвур, узу гъуллугъ апIурайи частназ кьяляхъ гъафунза.
Хайлин йисар ккудушнушра, думу йигъар, гьядисйир кIваин апIуз ккунди шулдар. Думуган ихь республикайиан армияйин жергйириз гьаърайидарин аьхюну пай Афгъанистандиз гъахуйи. Ич, жигьиларин, арайиъ, гьадина учу гъухиш, афгъан халкь душмандихьан азад апIуз учхьан шлуб вари апIуз гьязурди вуйиваликан кми-кмиди гафар-чIалар шули гъахьнийич. Жигьил баяр вуйча сарун. Думуган афгъан жилариин дициб мусибатнан дяви гъябгъюрашул кIури, фикиркьан кIулиз гъюрдайи. Гьяйифки, ибариз гъеебхьубдинна улариз гъябкъюбдин аьхю фаркьвал айи, яна уву думу дявдин иштиракчи гъахьиган, дявдин гьякьикьат гъябкъиган, дидкан вуйи фикир бегьемди дигиш шуйи.
Ав, наан вушра, фициб вушра, дяви дяви ву. Душваъ жигьилар йихуру, сагъвалихъ мягьрум шулу. Узу аьзарханайиан удучIвруган, гъуллугъ гъабхуз саб-кьюб вазтIан имдайиз. Эскервалин гъуллугъ ккудубкIбан йигъар багахь шулайиган, командири узуз гъапнийи: «Арабханов, увуз муштулугъ – ухьу багарихьди Афгъанистандиан удучIвидихьа». Узу гъулугъ ккудубкIну хулаз гъягъюз гьязурди айза, вушра, аьлава вуди, думу йигъаз саб вазликьан ккилигури гъузнийза. 1989-пи йисан 15-пи феврали гвачIнинган Афгъанистандиан советарин кьушмар адауру кIуру хабар гъеебхьу вахтна, увуз эскрарин шадвалин гьарйир ерхьуз ккунийкIан! Варидарин уларилан шадвалин нивгъар гъягъюйи.
Дяви урчIвуд йистIан зиина давам гъабхьнийи. Советарин эскрар Афгъанистандиз гьаъбан метлеб СССР-ин кьибла сяргьятарин хатIасузвал тямин апIуб вуйи. Учу Афгъанистандин жилар дисуз кIури ваъ, хъа дидин сабвал, асиллу дарувал уьрхюз гъушдар вуйча… Дюзди кIуруш, думу дяви ккудубкIур кIури, аьхиризкьан хъугъундайча…
СССР-ин кьушмар Афгъанистандиан адаура гъапи вахтна фици йиз юкIв шад гъабхьнуш, гьаци шадвалиинди гъи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ иштирак шулайи ихь баяр, чвйир вари, гъалибвал гъадабгъну кьяляхъ гъюри», – ккудубкIнийи чан ихтилат Эмирхан Аьрабхановди.
Гъит ихь эскрариз я ихь, я жара уьлкйириъ шлу кчIихбар кьисмат даришри, гъит дурари чпин эскервалин гъуллугъ ислягь уьмриъ гъайибхри.
