Зубайдат Шябанова

Жигьиларин ва живанарин арайиъ хатIалу кьастар ва гьяракатар арайиз хурайи инсанар гьар вахтна ади гъахьну. Аьхиримжи вахтари, жигьиларин арайиъ «Джокерин инчI» апIури, чпин кIвантIар кячIяргъюрайи вая чпин бедендик гучI шлу гьяшаратар каърайи дюшюшар кми-кмиди шула. Хайлин психологари ва мялимари, живанари гьацдар уйинариинди чпин кIваъ уьбкънайи гьарай ачухъ апIурайиваликан, дурарин хизанариъ гъалмагълар айиваликан кIура. Дицисдар живанарин язухъ шулузуз ва, дугъриданна гьаци вуш ахтармиш апIури, узу, Москва шагьриъ хизандин ва живанарин психологди лихурайи ихь ватанагьли Зарема Гьямзаевайихьна илтIикIунза. Дугъура къайд гъапIганси, живанари чпин мешребсуз уйинариинди чпин айитI айи учIру месэлйирикан гьарай апIура. Дурари чпин айитI уьбкънайи дерд ачмиш апIуз даршлуган ва чпин терефкар адрувалиин инанмиш гъахьиган, бедендик гучI шлу гьяшаратар зигури вая жарадариз гучI шлуси чпин машар алакури, кIван гьарай илцифура.

 

Улихьнаси узу дуст шурахъди кафейиъ дуснайи вахтна, ич гъвалахъ хъайи столихъ 4-5 жигьил шубар деънийи. Дурарикан санур варидаригъян тафавутлу шулайи, фицики дугъу, машар гучI шлуси алакну, варидарин фикир чаина жалб апIурайи. Узу дугъахъди бицIи сюгьбат гъубхунза. Юруш гучI тувруб вушра, думу гъюдли хасият хъайи аьдати живан риш вуйи. Гьаму шиклик кайир гьадму ву. Ич сюгьбатнаъ дугъу вари суалариз разиди ва хушниинди жавабар тувнийи. Чан шикил йивувализра дугъу разивал туву. Гьаму къайдайиинди чан машар акур думу учв ву. Амма гьаз гьамциб сурат ктабгънуш, дугъу узуз ачухъ гъапIундайи.

Психологдиз узу му дюшюшра ктибтнийза. Дугъу живан вахтна инсандин хасият лап зяифди шлуваликан гъапнийи. Живанари дюн’яйикан, шулайи гьядисйирикан, цIийиваларикан чпиз лазим вуйи мялуматар аьшкьниинди гъадагъуру, амма думу яшариъ дурарин хасият кми-кмиди дигиш шули, саб фтихьан вуш сикинсузвал кади, кIвак гъалабулугъ кабхъри ва инанмиш’вал ктарди шулу. Хайлиндар, чпин уьмрин гележегдин ва хусусивалин мяна кьатI’иди фтиъ аш, гъавриъ адар. Мидланра гъайри, дурарин хасиятназ чпин таярин дестейин вакил хьувалин, коллективдиъ гаф гьисабназ гъадабгъувалин ва кIулиъ айи живанарин цIарнаъ хьуз ккунивалин гьиссари аьхю тясир тувру.

«Жарадарихьан тафавутлу хьуз ккуни живанар гьаммишан ади гъахьну ва хъанара хьиди. Хъа гьадрар чешнеди дисури, дурариз ухшар хьуз ккунидар дурарин кьяляхъди гъягъюру. Дициб дестейин кIулиъ айидарин кьастар ва уьмрихьна лигувалра жюрбежюруб шулу. Юкьуд-хьуд йис мидиз улихьна швнур-сар бицIир аьжалихъна хуз гъиту интернетдин «Синий кит» тамаша кIваин апIурхьа. Гъийихдарин арайиъ саркьан жигьил адайи, вари живанар вуйи. Гьаддиз ухшар тамашйир, гьяракатар ва дестйир гъира а. Дурарин кIулиъ живанарин фикир чпин гьюкмиккна дисуз гьяракатнаъ айи кураторар дийигъна. Живан думу гьяракатарин терефкар дархьбан бадали, абйир-бабар, мялимар ва пишекар психологар дугъан чан терефкрар духьну ккунду. БицIири абйир-бабарин ккунивал гьисс апIури ккунду. Хасият дигиш хьуз хъюгърайи вахтна живанар ужуб гафнахъ, чпин терефкрарихъ, багахьлу инсан чпин гъаври хьувалихъ, ужуб насигьятнахъ лапра тамарзуди шулу. Гьадму вахтна дурариз чпин терефкрар дидрихъиш вая дурариз хизандиъ, дустарин, таярин арайиъ къаршуди удучIврудар гъахьиш, думу интернетдиъ яркьуди тарагъурайи шей’арихьна, ляхнарихьна илтIикIуру вая, жвув мешребсуз апIури, чан гьарай, чан юкIв илцифуру, – гъавриъ ккаърайи узу Зарема Гьямзаевайи.

Психологди, сюгьбат давам апIури, чан пишекарвалин тажрубайиан узуз кьюб дюшюш ктитнийи.
– Накь узухьна 21 йисаъ айи риш гъафну. Думу 12 йис гъабхьихъанмина дисморфофобияйин симптомарин аьзабарикк ккайир ву. Шурхьан гюзгдиан чан машназ лигуз ва дустари сатIиди шиклар йивбан теклиф кьабул апIуз шуладар. Ич сюгьбатнаъ шуру учв машнаан лап хявир вуйиваликан ва вари чаин аьлхъюрайиваликан кIури гъахьну. Амма узуз дугъан машнак саб жюрейинра нукьсан гъябкъюндарзуз. Хъа дугъан чан машнахьинди вуйи аьксивал живан вахтна ккебгъуб вуйи. Думуган шуран машнакна хьадукран вахтна ригъдин тIюхъяр ктучIвури гъахьну. Шуран таяр, дугъан маш мешребсузди рябкъюра кIури, дугъ’ин аьлхъюри, ярхла шули гъахьну. Думу дюшюшари шуран психикайиз аьхю тясир тувну. Шуру чан гележег ккабалгбан ва уьмриз жара саягъ лигбан бадали, дугъаз психотерапияйин ужуб курс лазим ву.

Жара дюшюш. Улихьнаси центриз 17 йисаъ айи, художественный училищейиъ урхурайи шуран дада гъафну. Дугъу чан шуран (машар алакбан) ва палтар алахьбан къайдайихьан чаз гучIурайиваликан гъапну. Риш улчIвмариккансина улар кIару дапIну, кIвантIар ифди алацIнайидарси алакну, кIулин гьацI пайналан кушар алдаъну, кIару жикъи палтар алахьну лицура. Дугъаз варидариз чахьан гучIури ккунду. Дарсариъра думу мялимарихъди ва чан таярихъди гьаммишан гъярхьну шулу. Дугъаз фукIара кьабулди дар. Яшар 13 йисаъ айиган, дугъу чан хиларилан лезвйир алдатнийи. Дадайин гафариинди, 12-13 йисаъ ади, шураз фу-вуш гъабхьну, ва дурари думуган шуран дердназ вахтниинди фикир тувундар. Гьамус дадайиз, шураз фици кюмек апIуруш, аьгъдар. Дурарин аьлакьйирра гъагъидар ву. Шуран дадайихьна зат гьюрмат адар. Дугъу дадайиз ва чан бицIину гъардшиз хътIурччвури гафар апIуру. Амма шиклар зигбаан думу гизаф бажаранлур ву.
Дюзди гъапиш, яратмишарихьна бажаранвал айи инсанарин хасият ва фикрар аьдати инсанарихьан фаркьлудар шулу. Мумкин ву шуран хасиятра гьаддиз гъагъиб хьуз. Гьацира дадайин сюгьбатнаан учу гъаври гъахьибси, шураз учв аьхю духьнайиб улупуз ва тасдикь апIуз ккунди а. Багахьлуйирихъди, хъа иллагьки дадайихъди, мясляаьт ва албагнайивал адру хизанариъ бицIирин психологический аьгьвалат гъагъиб шулу.
Узу дадайиз шурахъди шлубкьан аьлакьйир мани апIуб теклиф гъапIунза. Гьациб вахтна шураз къаршуди удучIвну ккундар. Шураз чав фициб гьялнаъ айиган кьабулди вуш, гьадму дадайира кьабул дапIну ккунду ва, риш аьхю гъахьивал фикриъ дибисну, дугъаз чан хасиятра, юрушра дигиш апIуз яваш-явашди кюмек дапIну кунду. Шуру дадайихъди хъажагъури гафар апIураш, дадайи сацIиб сабур дапIну, саламатди, чахъди гьаз мици гафар апIураш, мици гафар апIбан саягъ чаз кьабулди даруваликан дупну ккунду.

Ав, дугъриданна, абйир-бабарин разивал адарди живанари чпин кIулин кушариз чру вая укIу ранг йивурайивали, мешребсузди вая жарадариз гучI ккипруси машар алакурайивали, шишларсдар шалвар ва ккуртар алахьурайивали дурарин ачухъ апIуз даршулайи, амма гъянаъ убгурайи дерднакан гьарай апIура. Ухьу дицисдар живанарин кюлфетарин сар-сарихьна вуйи рафтариз дериндиан фикир тувиш, душваъ хайлин гъадагъа айи ляхнар рякъюрхьуз. Хизандин аьдатар уьрхбаз вая мектебдин къайдйир чIур дарапIбаз аькси шулайи живанди аьхю пай дюшюшариъ дадайин вая мялимдин хъюлаз чIуру ляхнар апIуру. Гьадму вахтна живанари абйир-бабарин ва мялимарин гафтIан чпин таярин гаф заанди бисуру. Хъа таярин арайиъра дурари чпихьна артухъ фикир ккун апIура. Живанари жарадарихьан тафавутлу шулайириз артухъди фикир туври шулу. Гьаддиз бязи живанари чпи мешребсуз апIура.

Живан хизандихьан ярхла дархьбан бадали, сабпи нубатнаъ абйир-бабарин дугъахьна мани рафтар ади ккунду. Хизандиъ живандин хасият дигиш шулайи вахтна саламатвал ва сабур уьбхюри, уьмрикан насигьятнан гъюдли гафар апIури, дада варитIан багахь дуст вуйивал улупну, веледдихьди ихтибарвал гьисс апIуз гъитиш, бицIи вахтна вари дадайиз ккуниганси ккабалгуру. Хъа гъи сабан веледдин хасият кьабул дапIну, дугъан терефкар йихьан. БицIи вахтнан арайиъ аьгьвалат дигиш шулайивалин шагьидар хьидичва», – аьлава гъапIну психологди.