Гюльнара Мягьямедова
Цци 26-пи апрели Чернобылин атомдин электростанцияйиъ авария дубхьну 40 йис тамам гъабхьну. Советарин Союздин ватандашарихьан думу пашман йигъ кIваълан гьапIуз шулдар. Гьарганси, гьадмуганра гизаф инсанари аварияйин зарар шлубкьан цIиб апIбан бадали, чпин жанар, сагъламвал гьяйиф гъапIундар.
Эгер гъийин девир вуйиш, авария гъабхьи сяаьт дидкан варидюн’яйиз мялум шуйи. Думу вахтна мобильный телефонар, мялуматар дишлади тарагъру блогерар адайи, хъа гьюкуматдин мялуматарин дакьатарихьан дицисдар гьядисйирикан жавабдар органарин ихтияр дарди хабар тувуз шулдайи. Гьаддиз, аьдати атомдин электростанцияйиъ гъабхьи аварияйикан мялуматар ватандаширхьна майдин вазлитIан хъуркьундайи.
Гъи Урусатдиъ Чернобылин АЭС-дин аварияйи хурайи зарар яваш апIбан ляхнарин 101 агъзурилан зиина иштиракчйир яшамиш шула. Къайд апIуб лазим вуки, гьадму кьадарнакан 98 кас гьамусра Урусатдин МЧС-дин гъурулушдиъ лихури ими.
Урусатдин президент Вла-димир Путинди аварияйин зарар яваш апIбан ляхнариъ иштирак гъахьидарихьна илтIикIну гъапиганси, 1986-пи йисандин 26-пи апрель ихь уьлкейин тарихдиъ ижмиди убчIвну. «Атомдин электростанцияйиин лихурайидари, гьадму гьялатнаъ кюмек тувуз хъуркьдари чпин пишекарвалин, ватандаш’валин, инсанвалин буржи аьхиризкьан тамам гъапIну. СССР-ин вари республикйириан хъуркьу кюмекчйири аварияйи туву зарар имбубсан яркьу хьуз гъитундар», – гъапну ихь уьлкейин президентди.
Чернобылин АЭС-диъ авария гъабхьиган, 7-8 миллион кас яшамиш шулайи 150 агъзуртIан артухъ квадратный километр жилар радиоактивный сурсатну чиркин гъапIнийи. Гьадму кьадар барбатI духьнайи жиларикан, гъулан мяишатдин 2 миллион гектар ва 1 миллион гектар яркврарра кади, 59 агъзур квадратный километр Урусатдин жилар вуйи. РФ-диъ варитIан аьхю зарар Брянский областдиз гъабхьнийи.
Аьхиримжи йицIуд йисандин арайиъ радиоактив-ный сурсатари чиркин дапIнайи йишвар цIиб гъахьну. Амма бязи районариъ яркврариз гъягъюз, табиаьтдин сурсатар уч апIуз гъадагъа дапIна, фицики гъянигъузйирик, жвилли йимишарик, жилик радионуклидар уч духьнади хьуз мумкин ву.
1986-пи йисан авария гъабхьи йишвхьан 30 километр манзилнаъ хусуси къайдайиинди инсанар деетру йишв гъапIнийи. Думуган аьхюну пай гъулариан агьалйир адаъну гьаънийи, хъа хулар, дараматарин аьхюну пай дирчну, дадаргъну ими. Гьадму 30 километр манзилнаъ айи жилариин цIибди вушра инсанар, Чернобылин АЭС-дин гъуллугъчйир ва, ерли администрацияра кади, карханйирин гъуллугъчйир яшамиш шула. Бязи вахтари гьадму чиркинди айи йишвариз агъзрариинди инсанар гъюру. Гьацира душвариъ цIиб вахтналан чпин хулариз кьяляхъ гъафи инсанарра яшамиш шула. Хъадакну гъафидарин кьадар гизаф дар – 150-450 кас.
Думу жилариин дебккнайи хусуси къайда военный гъуллугъчйири уьбхюрайивализ дилигди, дина къанунсуздира гъягърудар шулу. Украинайин блогерарин гафариинди, Чернобылин авария гъабхьи йишвкан гъи мобилизацияйихьан гьергрудар жин шлу йишв дубхьна.
Радиацияйи чиркин дапIнайи йишвар илимдин майдансира ишлетмиш апIура. 2016-пи йисан душваъ Чернобылин радиацияйинна экологияйин биосферайин заповедник арайиз гъабхнийи. Гъи заповедникдиъ Украинайин Уьру китабдиз гъадагънайи 75 жюре гьяйванатар гьисабназ гъадагъна.
Белоруссияйи гьадму жюре заповедник 1988-пи йисан Гомельский областдин жилариин тешкил гъапIнийи. Душваъ 1272 жюре набататар, гьадму гьисабнаъди эвелианмина аьхю шулайи 796 жюре ерли набататар, 54 жюрейин лап кьитдитIан алалахьру набататар гьисабназ гъадагъна.
Илимдин ляхнилан савайи, заповедникдиъ, лабораторйириъ ахтармишар гъахури, йиччв, тахилар уч апIуру, балугъар дисуру, жюрбежюр культурйирин гъелемар аьхю апIуру ва жара ляхнар кIули гъахуру. Душваъ кьадартIан артухъ хьуз гъидритри, гьяйванатарин (жанаврар, сулар, енотдиз ухшар айи хуйир) хюрч гъабхуру.
Ккудубшу 40 йисандин арайиъ вахтну тасдикь гъапIганси, инсандин мяишатарин илзигувал дарш, радиацияйин кьяляхъра кмиди табиаьтди чав учв марцц апIуру.
Чернобылин АЭС-дин гъуллугъчйир яшамиш шули гъахьи Припять шагьриз Украинайин руга-рилантинатIан гъягъюз шулдар, фицики радиацияйи чиркин дапIнайи пай Киевдин область ву. 2022-пи йисхъанмина думу зонайиз рякъ хъябкьна, думу жилар асас къайда айи йишварси дидисна.
Блогерарин улхьан йисарин улупбариинди, Припять шагьур табиаьтди ккапIра ва ярквраз ухшар дубхьна. Гизаф квартирйир ккайи хулар даргъура, варитIан аьхю кюче гьарари ккапIна, хъа шагьрин кьялан майдан паркси дубхьна. Гьарарин дигиш гъабхьи рангназ дилигну, «ругъу яркур» кIуру йишваъ айи гьарар алдатIну. Шагьрин вахт улупурайи сяаьт авария гъабхьи йигъан дийибгъну, думу техногенный катастрофайин ядигарси, лишанси гъубзна.
Чернобылин АЭС-дихьан 30 километр манзилнаъ айи жилин гележегдин гьякьнаан аьлимарин улупбар сабсдар дар. Бязи пишекрарин гафариинди, душваъ 50-60 йислан инсанарихьан аьдати яшайиш хъапIуз хьибди. Хъа АЭС-дин багахь хьайи 10 километр манзилнаъ жил гьаргандиз зегьерлуди гъубзру.
Жара аьлимари Припять шагьур варж агъзур йисанра къайдайиз гъибдар кIуру, учв шагьурра думу вахтназ дубгру. Аьхюну пай пишекрари дина инсанар яшамиш хьуз гъягъбакан улхуз сабан ухди ву, кIура.
