Гюльнара Мягьямедова
Ватандин Аьхю дявдиъ советарин халкьди гъалибвал гъадабгъну 81 йис тамам шула. Думу игитвалин йисар тарихдиз душнашра, фашистарин чапхунчйириин гъалибвал гъадабгъу халкьдин гьунар насларин затра кIваълан гъябгъидар.

Ватандин Аьхю дявдин варитIан гъагъи женгар кIваин апIруган, сабпи нубатнаъди Сталинград ва Курск бадали гъуху йивбар фикриз гъюру. Кьюбиб терефаризра гъахьи зарарнан кьадар ва дявдин гъизгъинвал гьисаб апIуруш, дурариз барабар женгар гъахьундар. Мидланра савайи думу шагьрар бадали гъуху йивбари дявдин гьяракат дигиш гъапIну. Сталинграддиъ гъахьи женгари кьяляхъ советарин кьушмари дявдиъ фашистарин улихь гъягъювал яваш гъапIну, хъа Курскдин женгарин кьяляхъ ихь армия вари фронтариъ улихь гъябгъюз хъюгъну.
Амма зиихъ ктуху женгарилан савайи, Ватандин Аьхю дявдиъ миллионариинди инсанарин уьмрар гъуху жара гъярхуваларра гъахьну. Дурарин арайиъ Днепр бадали гъубху женг, фашистари Ленинград кьялаъ тIапIувал, Ржевдин женг ва хъана жарадар улупуз шулу. Думу йивбариъ гъалибвал гъадабгъбан бадали ихь эскрари лап заан кьимат тувну.
Тарихдиъ варитIан чIатху женгарикан саб 1943-пи йисан августдин аьхириан декабрин аьхиризкьан давам гъабхьи, Днепр бадали вуйи женг ву. Фронт Азов гьюлихъан Смоленскдихънакьан гьатIабццнийи. Кьюбиб терефарихъанра женгариъ 4 миллиондиинакьан инсанар, 4,5 агъзур танк, 5 агъзуриинакьан самолетар ва 60 агъзуртIан артухъ жюрбежюр яракьар иштирак гъахьнийи. Курскдин женгнан кьяляхъ вермахтдин кIулиъ айидариз чпин метлебар кIулиз удучIвури адрувал гъябкъган, душман чав дидиснайи жилар уьрхбанди гъахьну. Днепр нир’ин, советарин кьушмарихьан ригъ алабхъру терефназ гъягъру рякъ хъябкьбан бадали, немцари мюгькам гъурулуш арайиз гъабхнийи.
1943-пи йисан августдин аьхириъ советарин хьуб фронтдиъ гьяракатнан женгарин натижайиъ Днепр нирин гагул терефнан Украина азад дапIну, ихь кьушмар нирихъна удучIвнийи. Гъагъи женгариъ гизаф эскрар нирикк ккахънийи. Гьадмугандин гьядисйирин шагьидарин гафариинди, Днеприн гъирагъ штукк ккахьну гъийиху эскрарин майтари хъабцIнийи.
Гъати женгариъ Советарин армияйин терефнаан 400 агъзуриинакьан эскрар гъийихнийи, 1,2 миллиондиинакьан эскрариз зийнар гъахьнийи. Думу нир’ин гъуху женгарин 2438 иштиракчийиз Советарин Союздин Игит ччвур тувнийи. Днепр нириз «Игитарин нир» кIури шулу.
Тарихдиъ, 872 йигъан кьялаъ тIапIну, душмниз рей даршиди гъубзу, шубуб миллиондиинакьан агьалйир яшамиш шулайи шагьрарикан анжагъ Ленинград шагьуртIан адар. Немцари ва дурарин терефкрари Ленинград шагьур 1941-пи йисан 8-пи сентябрихъан 1944-пи йисан 18-пи январизкьан кьялаъ тIапIну гъабхьну. Шагьур кьялаъ тIапIру вахтна душваъ саки 900 йигъаз ипIруб, убгруб ади гъабхьундар. Ленинграддиз сурсат хъибкIуз шлу вари рякъяр фашистарин чапхунчйири хъяркьну, гъубзнайи саб рякъ душмандин артиллерияйи кми-кмиди гюллдин цIикк ккипрайи Ладожский дагриланмина вуйи. Ленинграддиъ 1941-1942-пи йисарин кьюрдну гаш’вал абхънийи, убгруб адарди, хулариз манишин тувуз даршули, инсанар аьзарлу хьуз, йихуз хъюгънийи.
Думу шагьур уьбхюри женгариъ 300 агъзуриинакьан эскрар ва саб миллионна гьацIкьан шагьрин агьалйир гъийихну. Гьадму кьадарнакан 5% душмандин тупарикк ва йивбарикк гъийихнуш, имбудар гаш’валиан, уьзрариан ва аьхълушнаан уьмриан гъушдар ву.
Шагьур кьялаъ тIапIнайи вахтна агьалйири улупу игитвализ, кьягьялвализ дилигну, Ленинграддиз «Игит шагьур» ччвур тувнийи.
«Ржевдин женг» кIуру гаф Советарин Союз дабгъбан кьяляхъ ачмиш гъабхьиб ву. Мидиз улихьна Ржевдин багахь 13 вазлин арайиъ (1942-пи йисан 5-пи январилан 1943-пи йисан 31-пи мартдизкьан) давам гъахьи гьядисйирикан кIури гъахьундар. Гьаддиз чан себебра айи. Эскрарин кюмекназ ккилигру вахтра кади Ржевско-Вяземский чюлиъ, шу-шубуб вазли давам гъахьи женгариъ советарин кьушмарикан зийнар гъахьидарра, гъийихдарра 400 агъзуртIан артухъ кади, 1,3 миллион кас пуч гъахьнийи. Думу женгназ эскрари «Ржевдин мясорубка» ччвур тувну.
«Учу Ржевдиз майтарин чюллериантина гъягъюри гъахьунча. Ржевдин женгариъ «аьжалин дерйир», «аьжалин яркврар» гизаф алахьуйи. Дяргъну, чIур духьнайи, мяляхъв алабхьнайи агъзрариинди майтарин чюл дярябкъю кас гъаври даршул: хьад, манишин, хъа улихь – «аьжалин дере». Немцари ужуди уликк уьбхюрайи йишв’антина ккипнайи телефондин кабель хъудубтIну гъабхьнийи. Думу фу чара дапIнура хъибтIну ккундийи. Шубуб жарди дахьнайи майтарилантина чвурхури гъягъюрайи вахтна, гъитIибху гюлле жилик кубкIиган, ругдихъди сабси чIуру ниъ хъатIабгнайи майтарин парчйир ув’ин алахьуйи. Гюллйирин сес яваш хьубси, кутIурччвну, хъана улихьна чвурхну ккундийи», – кIваин апIура чан китабдиъ думу женгарин иштиракчи Петр Михинди.
Халкьдин фикриъ Ржевдин багарихь гъахьи женгар варитIан чIурудар вуди гъузну.
Гьамцдар гъагъи женгариъ уьлкейин азадвал гъюбхю ихь халкьдин гьунар гьаргандиз кIваинди гъибтуб ихь буржи вуйихь. Ватандин Аьхю дявдин ветеранар ихь арайиъ лап цIибтIан имдар. 1941-1945-пи йисариси, гъийин насларра, миллетчивалихьан Ватан уьбхюри, хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ иштирак шула. 81 йислан душмандихъди вуйи женгариъ баяри, худлари, гудлари чпин игит абйирин гьунарар текрар апIура.
Магьа уьлкейин вари регионариъ 9-пи Майдин машквар къайд апIуз гьязур духьна. Гьарганси гьаму йисанра, Ватандин Аьхю дявдин иштиракчйирин гьюрмат уьбхюри, Москвайин Уьру майдандиин уьлкейин военный парад кIули гъябгъиди. Параддиъ Урусатдин яракьлу кьувватарин полкар, батальонар, суворовцйир, нахимовцйир, кадетар, юнармейцйир, дявдин гъуллугънаъ айи дишагьлийир, казакар, хусуси метлеб айи дявдин операцияйин иштиракчйир, Т-34 танк кIулиъ ади, деврин техникара иштирак хьиди.