Багьаутдин Митаровдин рюгьярин гьюрматназ

 

Шарафудин Дашдемиров

«Бартин кумрягъди дикIуруза цIа кайи цIарар» – му гафарси, жюрэтлу эскер ва бажаранлу шаир Багьаутдин Митаровдин аьхюну пай шиърарра Ватандиз вафалувализ, багъри ругар пис душмнихьан азад апIбаз ва гъалибвалиин инанмиш’вализ аьгьт вуди ва наслариз гаф туврайивал вуди гьисаб апIуз шулу.

 

22-пи июнди Мягьяч-гъалайиъ Багьаутдин Митаровдин ччвурнахъ хъайи кючейиъ, насларин фикриъ уьрхюри, дугъан рюгьярин гьюрматназ бахш дапIнайи мемориальный кьул ачмиш гъапIну. Му йигъ Ватандин Аьхю дяви ккебгъу Пашманвалин ва гъам-хажалатнан йигъ вуйи. Серенжемдиъ физикайинна математикайин илмарин доктор, профессор, шаирин чвуччвун бай Ризван Митаров, дугъан чве Анвер Митаров, шаирин худул Ханума Жабраилова, гудул Альбина Гьяжиева, имдихъди вуйи худлар ва гудлар Закир, Камил, Аьли, Митаровар, Имамат Аьшурбегова, багахьлуйир вуйи экономикайин илмарин доктор, профессор Сийидуллагь Ханмягьямадов, дугъан чве Гъибадуллагь Ханмя-гьямадов, гъулан мяишатдин илмарин доктор, профессор Мукаил Мукаилов, техникайин илмарин доктор Низами Гюлов, ДГУ-йин политэкономияйин заведующий, Низами Аскеров, РАН-дин ДФИЦ-дин ИЯЛИ-йин илимдин гъуллугъчи Шарафудин Дашдемиров, жямяаьтлугъ кас, меценат Айваз Рамазанов, Дагъустандин лайикьлу шаир Шагьвелед Шагьмарданов, Дагъустандин писателарин союздин табасаран секцияйин кIулиъ айи Гьюсейн Аьбдурягьманов, РГВК-йин редактор Мягьямад Гьюсейнов, махлукьатлу мялуматарин вакилар, бабан чIалнан мялимар, мектебдиъ урхурайидар, мяълийирин устад Залина Ибрагьимова ва ерли агьалйир иштирак гъахьну. Серенжем кIули гъубхур Дагъустандин лайикьлу шаир Сувайнат Кюребегова вуйи.

Багаутдин Митарович Митаровдин уьмрин шил, дугъан яратмишар, ихь юкIвариъ жвуван ватандихьна, багъри халкьдихьна ккунивал имидикьан гагьди, ихь кIваълан гьархидар, фицики дугъу чан вари уьмур багъри халкьдин аку гележег бадали сарф гъапIну. 1912-пи йисан Кюре округдин (гьамус Хив райондин) Гъвандикк гъулаъ касиб нежбрин ва гъвандин устайин хулаъ бабкан гъахьи Багьаутдинди багъри Гъвандикк, Хив мектебариъ ва Дербентдиъ рабфакдиъ аьгъювалар гъадагъну. 1930-пи йисари – вари Табасарандиъ халкьдин савадлувал бадали, хъасин дявдин йисари Ватандин азадвал бадали, Б. Митаров жигьил вахтнахъанмина чан уьмрин аьхиризкьан женгнан кIакIнаъ ади гъахьну. 32 йисандин жикъи уьмриъ табасаран литературайин биначйирикан сар вуди, бажаранлу шаир ва дирбаш эскер Багаутдин Митаровди насларин тербияйиз гьамусра ватанпервервалин рюгьну, заан инсанвалин ва Ватандихьна ккунивалин гьиссари ацIнайи эсерар гъитну. Думу Темирхан Шалбузовдихъди, Эседуллагь Ханмягьямадовдихъди са-тIиди табасаран чIалнан сабпи учебникар ва, жвуван шиърарра каъну, литературайин хрестоматйир дюзмиш апIбаъ иштирак гъахьну. Мектебариъ урхурайи бицIидарихьна, шаири таржума дапIну, табасаран чIалниинди А.С. Пушкиндин, М.Ю. Лермонтовдин, Л.Н. Тол-стойдин, И.А. Крыловдин, С.Я. Маршакдин, А.А. Фадеевдин, Низами Гянжевийин, АстIил Сулеймандин ва хъана жарадарин эсерар гъурукьну. Дугъу гьацира ихь чIал’инди сабпи «Урхбаз вуйи китаб» ва табасаранарин поэзияйин «ЦIийи кюкйир» кIуру сабпи антология (1941 й.) дюзмиш гъапIну.
«Бабан чIал», «Терг дапIну ккун», «Уьру эскер», «Колхозарин цIийи асул» шиърариъ шаири халкьдин цIийи уьмрикан, ихь гъулариъ гъягъюрайи дигиш’валарикан, аку гележегдикан кIура. Хъа «Хъпебехъру бай», «Касибвал», «Яв улихь узу усал даршалза» шиърариъ, «Кьюр дуст», «ЧIуру битI» поэмйириъ, «Ушвурукар» ихтилатнаъ ва «Малла Пингьяс» махъвраъ совет гьюкмиз аькси вуйидарихъди, инсанарин чIуру хасиятарихъди ва камиваларихъди учIру гафниинди женг гъабхура.
Дявдин сабпи йигъари, Мягьячгъалайин военкоматдиз дуфну, жвуван хушниинди дявдиз гъушу эскер, зийнар духьну, кьяляхъ гъафну. Инвалид гъахьи жигьил эскрин му йигъар уьмриъ варитIар гъагъидар гъахьну. Гъвандикк мектебдин директорди дерккнушра, вари жилар дявдиъ ади, чав гъулаъ мани хулаъ гъузуб дугъу кьабул гъапIундар. Ва 1943-пи йисан сентябрин вазли бегьем сагъкьан духьну адру Митаров хъанара жвуван хушниинди дявдиз гъягъюру.
Гьадму йисан декабрин вазли бицIину чве МутIалиб Митаровдиз «Полевая почта – 9112 В» адреснаан, ацIу дафтарна кагъаз ади, бандероль гъюру. Кагъзик дибикIна: «МутIалиб, узу чюлин госпиталиъ аза. Дафтрик кайи ифи йиз зийниан гъубшуб ву, бахтнаанси, зиян аьхюб дар, ва узу хъана фашистар тIанкь апIуз гъягъидиза. Анжагъ дадайиз мидкан гафра макIан!»
Ифдин тIагъма кайи дафтрик кайи «Душман терг апIурхьа» поэмайиъ, «Хабар тув ихь дустариз», «ЦIа кабхъна, дустар, вари дюн’яйик», «Багъишламиш апIин», «Гъалибвалин завар рахри», «Женгнан дустариз» шиърариъ Ватандихьна, Табасарандихьна, жвуван гъуландарихьна ва чан жибдиъ ивну шикил уьбхюрайи юкIв улубкьнайи шурахьна вуйи ккунивалин гьиссар атIагна. Жигьил эскер, душмнар тIанкь дапIну, Ватан азад апIбиин, «гъалибвалин аку йигъ» улубкьрубдиин инанмиш вуйи:

Намус, азадвал бадали,
Уьру пайдгъикк дийигъурхьа,
Зегьметчи абйир бадали,
Ихь жанар фида апIурхьа.

Ухьу шагьрар, гъулариан
Ватан уьбхюз гъафидари,
ГучI адарди гьич сабдихьан
Уьбхюрухьа Ватан багъри!

Багьаутдин Митаровдин «окопдин поэзияйин» аьхюнубсиб пай эскервалин аьгьт ву пуз шулу – азадвалин рюгьну ва ажугълу душмнихьна вуйи хъюлу ацIнайи дугъан шиърарикан гьарсаб ватандиз лайикьлу хьуз ва эскервалин буржи намусниинди тамам апIуз туврайи гаф вуди гьисаб апIуз шулу.
1944-пи йисан 12-пи январи Украинайин Винница областдиъ гъягъюрайи женгариъ душмнин гюллди бажаранлу шаир ва кьягьял эскер Багьаутдин Митаровдин уьмур кьатI гъапIну. 1972-пи йисан СССР-ин Винницайин областдин писателарин союзди, гъуландарра хъади, дугъан кIурбар кадагъну, Липовецк шагьрин кьялан майдандиин Советарин Союздин Игитарин арайиъ кивну. Шаирин гьюрмат уьбхбан кьул абццруган, машгьур шаир ва Ватандин Аьхю дявдин иштиракчи бицIину чве МутIалиб Митаровдиз дих дапIну, дугъахьди «Даима цIин» чирагъ кабхьуз гъитну. Душвак гъизилин гьярфариинди дибикIна: «Славному сыну Дагестана, поэту-воину Багаутдину Митарову. Вечная слава герою!»
Украинайиан гъафи МутIа-либ Митаровди чан игит чвуччвкан арцIну уьлдюгъюрайи аку гьиссар кьан дарапIди «Гранитдиин али кюкйир» поэмайиъ ачухъ гъапIну.
Багьаутдин Митаровдин «Хабар тув ихь дустариз» ва «Яв шикил» кIуру шиърар Варидюн’яйин дявдикан вуйи поэзияйин антологияйиз дахил духьна.
Ав, ихь гьюкуматдин гьаму наслин инсанар ва Европайин вари халкьар думу дявдиъ чпин жанар фида гъапIу эскрариз буржлуди гъузна, фицики дурари вари дюн’я XX аьсрин пис тIявгънихьан гъюбхну.
Ризван Митаровди аьхириъ жвуван жягьтниинди мемориальный кьул ва серенжем гьязур апIбаъ аьхю иштираквал гъубху меценат Айваз Рамазановдиз, дугъаз кюмек гъахьи Низами Аскеровдиз, Шарафудин Дашдемировдиз, серенжем гъубху Сувайнат Кюребеговайиз, хялар кьабул гъапIу Нурудин Ибрагьимовдиз ва серенжемдиз гъафи варидариз чухсагъул гъапну.