Аьхир. Эвел 24-пи нумрайиъ урхай.
Зубайдат Шябанова
Аьхю мархьарин кьяляхъ республикайиъ кьабул гъапIу къарарниинди, зарар гъабхьи хизанариз тувру материальный компенсацйир улупна.
Гьаци, вари хал ва мутму шту пуч гъапIу хизанарин гьарсар нуфусдин кIулихъ 156 750 манат, хъа саб тягьяр зарар гъабхьи хизанарин гьарсар касдиз 78 375 манат улупна. Думу пул анжагъ хизанар райондиъ дуланмиш шулаштIан тувуз ихтияр адар.
Мушваъ хъана документарихъди ва бязи далиларихъди аьлакьалу месэлйир арайиз удучIвну. Райондиъ дюзмиш дапIнайи комиссияйи гьарсаб дюшюш кIул’инди ахтармиш апIура, ва, узухъди сюгьбатнаъ Табасаран райондин кIулиъ айи Мягьямед Къурбановдин гафариинди, хайлин йисари шагьрариъ яшамиш шули, табиаьтдин завал гъабхьиган, райондиъ дуланмиш шулайидар вуча кIури, аьрзйир хьади гъюрайи агьалйирра арайиз удучIвну. ИкибаштIан, дурариз компенсация тувудар.
ТIюрягъ, Зил, ГьепIил
экспертариз ккилигура
ТIюрягъ гъулаъ аьгьвалат имбу йишвариътIан учIруб дубхьна. Мушваъ гъагъи аьгьвалат гьеле апрелин вазли арайиз гъафиб вуйи. Думуган дагъдикан жил саб метр кучвубхну гъафну, ва жилин архар йигълан-йигъаз яркьу хьуз хъюгъну. ТIюрягъ гъулан 16 хизан жара йишваризди адаъну. Гьамусяаьтра думу гъулаъ жил кучвубхурайи ва агьалйирин яшамиш шлу хулариз хатIа айи йишвар а. Райондин администрация республикайин правительствойихьна думу гъулаз кучвубхурайи жили тувру зарарназ кьимат тувру экспертарин комиссия гьауб ккун апIури илтIикIну. Амма мушваъра бюрократвалин месэла арайиз дуфна: республикайиъ жил кучвубхбан хатIалувализ ва дидин зарарназ кьимат тувру лицензия айи тешкилат анжагъ сабтIан адар. Думу тешкилатдин вакилар гьамусяаьт Табасаран райондизтIан артухъ зарар дубхьнайи Къяйтагъ, Акъуша, Докъузпара, Хасавюртовский районариз гъягъюри а.
Райондин администрация думу пишекрар гъюбаз ва дурари официальный натижа адабгъбаз ккилигура. Думу кагъзар адарди хизанар жара йишваризди алдауз ва жара уьлчмйир кьабул апIуз ихтияр адар. Мушваъра вакилвалин ихтиярарилан улдучIвиш, уголовный жавабдарвалихъна хуб мумкин ву.
Амма гьаци вушра, ТIюрягъ 16 хулан хизанар жара йишваризди алдаъбан къарар адабгъну. Дурариз Хючна гъулаъ вахтназ вуди пулсузди гостиницйириъ йишвар улупну ва ипIрубдихъди тямин апIруваликан гъапну. Амма главайихъди гюрюшмиш гъахьи вахтна гъулан агьалйири чпи гъулаъ багахьлуйирихь гъузбан йикьрар адабгъуру. Дурариз райондиан удучIвну душну жара йишвариъ яшамиш шулайи ватандашарихьан, дилавар касарихьан, меценатарихьан, жюрбежюр тешкилатарихьан материалинна ипIрубдин кюмекар гъюра.
Жилар кучвухну гъюбан дюшюшар гьамусра давам шули ими.
Гьацира райондиъ Зил, ТIаттил, ГьепIил, Ярса ва жара гъулариъ зарар дубхьнайи хулар ахтармиш гъапIну. Къанундиинди зарар гъабхи гьарсаб хизандиз райондиан ва гьюкуматдин терефнаан рубкьру кюмек тувра. Амма жара йишваз хизанар алдаъбан къарар анжагъ республикайин тялукь комиссияйин экспертарин ахтармишарин кьяляхътIан адабгъуз хьибдар.
Табиаьтдин дагар,
вая бедбахтвалин мукь
Дарвагъ гъулан багахь арайиз дуфнайи шид уьбхюрайи йишвра гъи райондиъ учIру месэлйирикан саб дубхьна. ВуйиштIан, Табасаран райондин аьтрафариин гидротехнический тикилиш СиртIич гъулан жилариин али «Табасаранский» ГУП-дин дахилнаъ айи дагрилан гъайри сабра адар. Думу шид уьбхюрайи йишван эйси республикайин жиларинна мал-мутмуйин министерство ву.
Хъа Дарвагъ, Ярса ва ТIивак гъулариъ айи штар уьрхюрайи йишвар табиаьтди арайиз гъахи, агьалйири малариз шид туврайи ва чпин игьтияжариз ишлетмиш апIурайи, эйси хъадру даграр ву. Дурар сар шли-вуш жавабдарвал гъабхурайи гидротехнический тикилишар дар. Мягьямед Къурбановдин гафариинди, хьуд йис мидиз улихьна МЧС-ди гьарсаб гъулан аьтрафариин, цIа кабхъу йишвариина шид гъабхру вертолетариз кIури, гьамцдар даграр арайиз хуб ккун апIури гъахьну. Хъа гъи, КIежхярин банд гьутIубччвган, гьадму идарйирин вакилари дурар гъуларин аьтрафарин багарихь духьну даккниваликан кIура.
Дарвагъ гъулан агьалйирин хатIасузвал уьбхюри, уч дубхьнайи шид гъанавдиан деебтну. Пишекрари къайд гъапIганси, гъулариъ штар артухъ хьувалин себеб ктитIибккри убгъурайи мархь ва гъанавдиан удубчIвурайи шид гъабхьну. Амма гъулан исихъ йишваъ айи хуларин зирзимйриъ убчIву шид дагринуб дар. Думу дагълариан гъафи аьхю мархьарин сел ву.
1990-пи йисарихъан хъюгъну, агьалйири хулар нирин гъирагъарихъ, дидихьна вуйи рякъяр хъяркьри, дивуз хъюгъну. Улихьнаси гьамусра, шид артухъ гъабхьиган, диди чаз рякъ абгуру. Ва рябкъюрайиганси, рякъ гьадабтIнайи йишвариъ шид зирзимйириъ ва гьяятариъ убчIвра.
Гьамусяаьт техникайи гъанавар марцц апIура. Табиаьтдин дагрин ва гъанавдин гъирагъарихъ къанунсузди дидиснайи йишварин гьякьнаан вуйи месэла гюзчиваликкна гъадабгъна. Хъа шид уьбхюрайи йишв, Мягьямед Къурбановдин гафариинди, убкъуз гъитру ва гележегдиъ думу шид, йишван эйсивал апIрур арайиз удучIвиш, къанундиинди гьадму касдихьна тувру.
Къанунсуз ужагъар
Йиз фикриан, му гьядисйириъ варитIан мани геренар гъи райондиъ инсанари завалиъ ахьдариз гьачIабкку кюмекнан хил ву. Райондин администрацияйин кIулиъ айидари, республикайиан табшуругъар гъяйиз ккилилигди, ерли дилаварчйирихьна, тешкилатарихьна ва жара йишвариъ заан гъуллугъариъ айи ватандашарихьна илтIикIну. Ва дурарихьан кюмекра гъафну.
Завалиъ ахьу хизанариз райондин больницайи, газран, электросетарин, УСЗН-дин ва жара идарйирин гъуллугъчйири, Кабардино-Балкария республикайиан вуйи дустари хайлин кюмек гъапIну. 7 миллион манат чан терефнаан райондиз жара гъапIу Мягьямад Вечедовдикан ва 500 агъзур манат хътапIу Гьяжимурад Гьяжиевдикан жаради пуз ккундузуз. Гьарсар касди зарар гъабхьи табасаран хизанариз чпихьан шлу кюмек тувра.
Сабсана далиликан дарпиди гъузуз шулдар, Табасаран райондиз зарар хьайиз вари агьалйири Мамедгъалайиз кюмек апIури гъахьну. Мамедгъалайиъ шид улубчIву хизанариз анжагъ саб Табасаран райондин вакилари 10 миллион манат уч гъапIну. Мидланра гъайри, гьар йигъан бедбахтвалин завалихьан поселок марцц апIуз йигъан 500 кас гъягъюйи. Миди ихь халкьдин рягьимлуваликан ва фуну вахтна вушра кюмекназ гъюгъюз гьязур вуйиваликан кIура.
Хъа жара терефнаан улхуруш, райондин главайи ич сюгьбатнаъ ктибтганси, хайлин агьалйириз гьаму дюшюшдиъ чпизра хайир ктабгъуз ккунди гъахьну. Райондиъ 100 хизандиз материальный кюмек тувну, хъа 100-тIан артухъ хизанар, чпиз саб жюрейин зарар гъабхьундаршра, документарик зат дархьи зарар бикIури, кюмек ккун апIури илтIикIну. Саб тягьяр зарар дубхьну, 3 кас айи хизандиз 300 агъзур манат тувну гъитру йишваъ, райондин администрацияйи 1 миллион манат жара гъапIну. Амма думу хизандин эйсийи, хъана артухъди ккундучуз кIури, наразивалар улупура. Мицциб дюшюш сабна кьюб дар.
Сабсана учIру месэла хатIалу йишвариъ хулар дивувал ву. Мягьямед Къурбановди къайд апIурайиганси, инсанариз фукьан гъапишра, дурарихъди гъаври тIаъбан сюгьбатар гъухишра, нирин гъирагъарихъди хулар дивуб агьалйирин терефнаан яваш шуладар. Дурари абйирин жилар вуйич, вая учу хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ гъахьунча, учуз наан диврушра ихтияр ачуз кIури, къанунсузди хулар дивра. Ихь инсанарихьан къанундиинди яшамиш хьуз шуладар.
Райондиъ йицIбариинди къанунсузди дивнайи хуларин ва ужагъарин гьякьнаан материалар гюзчивал гъабхру органариз хъадаъна. Амма месэла гьял апIуз гъагъиди ву. Гьарсар касди чаз наан ккун гъабхьиш, гьадушвахь хал дивуз чаз ихтияр айивал гьисс апIура, хъа аьхириъ фицдар натижйир шулаш, шагьидар шулахьа.
Райондиъ 800 километр манзил рякъяр а. Саки гьар йигъан сикин дарди мархьар ургъруган, сабшваъ даш сабшваъ рякъ гъабхури шулу. Райондиъ айи вари техника ляхник ка. Амма табиаьтдихъди гьюжат апIуз шлуб дар. Мици шид улубчIвувал райондиъ улихьди гъабхьиб дайи. Ва, Мягьямед Къурбановди субут апIурайиганси, му месэла ухьу вари сатIи духьну гьял дапIну ккунду.
Аьхирин фикрар
Аьхю мархьари Табасарандин инфраструктурайин зяиф йишвар, инсанарин сабвал, бязидарин гьярисвал ва гьаддихъди сабси райондин кIулиъ айидар вахтниинди ва къанундиинди табиаьтдин завалин натижйир арайиз адагъуз чалишмиш шулайивл улупну. Саб суткайин арайиъ райондин тялукь гъуллугъари вари рякъяр ачухъ апIури гъахьну. Гъагъи гьялнаъ айи йишварин проектар тартиб дапIну республикайиз хътаъну. Гьамусяаьт, гъанавар марцц апIури, шид уьбхюрайи йишварин гьякьнаан уьлчмйир кьабул апIура.
Амма учIруди гъузрайи месэлйир ими. Гьамусра жилар кчвурхури гъюра, бязи касари хатIасуз йишварихь, нирин дерйириъ цIийиди хулар дивна. Комиссйири республикайиъ айи саб лицензия айи тешкилатдин къарариз ккилигура. Хъа мархьар ккудукIурадар. ЦIийи Лижва гъулан гъвалахъ хъайи гъяд вахтниинди тикмиш дарапIрайивали ва гьаддихъди аьлакьалуди вуди арайиз дуфнайи читинвалари, яваш дарди ургъурайи мархьари, шту чIур апIурайи рякъяри райондин агьалйир аьсси апIура. Мициб агьвалатнаъ райондин кIулиъ айидар, агьалйирихъди сатIиди, вахтназди вушра тядиди гъяд тикмиш апIуз чалашмиш хьуб чарасуз ву. Ляхнин ва гафнан сабвал гъабхьиш, фукьан аьхю мархьарра бицIи чигси шулу.
