Наргиз Гюлечова
Гъийин девриъ гьар йигъандин уьмриъ телефон, компьютер, телевизор ва жюрбежюр гьаму заманайин шей’ар ишлетмиш дарапIрайи инсан гьич сарра имдар. Амма му техника кьадарсуз ишлетмиш апIували инсанарин сагъламвализ аьхю тясир тувра. Гизафна-гизафси дурари кIул, юкьян гьар, гъюнар, хилар иццру хьуз гъитра, уларин акв ва нивкI кам апIура; ришвувал гизаф дарувалиан инсан чагъ хьуз хъюгъра.
Гъи ихь веледарра гизафси интернетди вердиш апIура. Хъа дурар фу жюрейиинди вердиш шулаш, ухьуз варидариз аьгъяхьуз. Телефон, компьютер хьадарди гъузуз шули имдру бицIидаринси, аьхюдарин кьадарра йигълан-йигъаз артухъ шула, дурар цифровой асиллувалиъ ахъра. Фици агьалйир думу асиллувалихьан ярхла апIуруш, телефонарихъан, компьютерарихъан хътаъбан бадали фицдар чарйир дагну ккундуш, узухъди вуйи сюгьбатнаъ Мягьячгъалайин 3-пи нумрайин поликлиникайиъ лихурайи духтир Рашия Бекбулатовайи ктибтну. Дугъан гафариинди, гизаф вахна телефонариъ учIвну шлу, компьютерариз, телевизорариз лигурайи бицIидарин яшнан, бедендин ва психикайин артмиш’вал ахтармиш апIури, аьлимарин ва духтрарин хайлин вахт ву. Думу ахтармишариан мялум шулайиганси, гьаммишан уларикк анжагъ саб экрантIан ккадрувалиан фикир апIуз даршулайи, аьгъювалар гъадагъуз удукьури адру, сикинсузвал артухъ, стресс ва депрессия шулайи живанар гъи ихь арайиъ гизаф духьна.
«Ав, гъийин деврин му читин гьялнан тахсиркрар сабпи нубатнаъди абйир-бабар ву. Дурари, жарарихь хьади, йиз веледдихь гьаз ужуб телефон, планшет хьибдар кIури, бицIиди имидитIан веледарин хилиъ заан кьиматназ вуйи гаджетар ивра. Натижайиъ веледдиз маракьлу вуйиб анжагъ саб телефонна компьютертIан гъубзрадар. Гьаци дархьбан бадали, жвуван велед интернетдин «кьянццаригъян» гъядягъюз буржлу вуйидар сабпи нубатнаъ дугъан абйир-бабар ву», – инанмишди кIура Рашия Бекбулатовайи.
Духтри, бицIидар интернетдихьан ярхла апIбан ва дурарихъди гьаммишан аьлакьайиъ гъузбан бадали, абйир-бабариз бицIи веледдихьна анжагъ зенг апIузтIан даршлу, кнопкйириинди либхру аьдати телефон тувбан мясляаьт дивра. Му жюрейин телефондиан бицIирихьан интернетдиъ учIвуз шулдар, диди сагъламвализ тувру тясирра думукьан аьхюб дар. Мидланра гъайри, абйир-бабари чпин велед бицIиди имидитIан инсанарихъди гаф-чIал апIури вердиш дапIну ккунду. Машна-машди гаф-чIал апIури вердиш гъахьи касдиз интернетдиан гафар апIуб думукьан хушди шулдар.
«Гъийин деврин бицIидариз байвалин вахтнан дад кубкIрадар. ЦIиб улихьна вахтари шагьрариъ яшамиш шулайи хизанари хьадан тятIиларин ватхна чпин веделар аьхю абйир-бабарихьна гъулариз гьаъри шуйи. Гъи гъулариъ яшамиш шулайи яшлуйир чпи шагьрариз кюч хьуз хъюгъна. Гьаддиз, гьяйифки, шагьрарин бицIидариз гъубзрайиб анжагъ 4 цIалин айитI дусубтIан дар. Гьаци, жара пише хъадарди, хулаъ дуснайи веледар гаджетарихьан ярхла дапIну, дурар ужуди тербияламиш апIуз ният аш, сабпи нубатнаъди дурар китабар урхбиина, жюрбежюр уйнамишариина, спортдиина вая жара яратмишариина жалб дапIну ккунду. Хъа кюлфетар вари сатIи духьнайиган, ясана хулаз хялар дуфнаш, гьадрарихъди гаф-чIал апIбан бадали бицIирихь затра телефон гъибтну ккундар.
Къайд апIуз ккундузуз, хьуд йис дархьи бицIириз суткайин арайиъ саб сяаьтнаътIан, 12 йисахьна яшар вуйидариз 3 сяаьтнаътIан телефондиз лигуз ихтияр адар. Хъа 2 йис дубхьну адру бицIидарин хилиз затра телефон тувну ккундар. Жикъиди кIуруш, веледари телефонар ва компьютерар ишлетмиш апIувал абйир-бабари чпин гюзчиваликк гъибтну ккунду», – аьлава гъапIнийи духтри.
Рашия Бекбулатовайи, бицIидар гаджетарихьан ярхла апIбан ва дурари интернетдиъ фу апIураш аьгъю апIбан бадали гьапIну ккундуш, насигьятарра тувнийи. Магьа дурар: швнуб сяаьтнан арайиъ бицIирин хилиъ телефон аш ахтармиш апIру къайда дебккну ккунду; ахуз ккаайиз 1-2 сяаьт ккимиди вари экранар кутIушвну ккунду, хъа эгер бицIир телефондикан вая компьютерикан яманди асиллу духьнайиб рябкъюраш, дишлади тялукь пишекрихьна илтIикIуб лазим ву.
