Войдите в свой аккаунт

Пользователь
Пароль
Запомнить меня

Создать пользователя

Поля, помеченные звездочкой (*) обязательны.
Ф.И.О*
Логин*
Пароль*
Повторить пароль*
E-mail*
Повторить E-mail*
Captcha *
Reload Captcha

Тахсир ктарди жаза гъизигдар

Автор Гюлягьмад Маллялиев Понедельник, 14 сентября 2020, 11:35 166
  • Печать
  • Эл. почта
Тахсир ктарди жаза гъизигдар Тахсир ктарди жаза гъизигдар
|||| |||| ||||

 

Ихь уьлкейин тарих, азадвал ва ватандин асиллу дарувал уьбхбан бадали, кьадарсуз инсанарин жанар сарф ва кьисматар гъурбан гъапIу дявйирикан, ислягь уьмур диври, аьхю жафйириинди гъазанмиш гъапIу хъуркьуваларикан, гъамлу вакьиъйирикан, табиаьтдин заваларикан, ватандашариина гьам чапхунчйири, гьам уьлкейин кIулиъ айидари гъахи, аькьвлиъ удруршру аьрваларикан – жюрбежюр гьядисйирикан, гьар жюрейин рангнан мурслар китIри гъубху халачаси, ибарат дубхьна.

 

Тарихдин бязи гьядисйир варидариз ужуди аьгъя, дурар аьлимари кIан'ан – кIулиз ахтармиш дапIна, мектебарин программайиъ тарихдин дарсариъ аьгъю апIура. Хъа жара гьядисйирин гьякьнаан документар ва мялуматар гизаф вахтна дявдин архивариъ «жиниди ву» гриф иливну уьрхюри гъахьну, ва дурар аьхиримжи вахтаритIан арайиз адагъуз хъюгънадар. Гьаму жюре гьядисйирин – жвуван хушниинди ясана гужниинди, даккунди – иштиракчйир гъахьидариз гизафси чпизра дурарикан ктибтуз ккундар: улихьдин вахтари думу ляхнар загьир апIувал уьмриз ва жвуван хатIасузвализ къурху айи ляхин вуйи, гьаддиз дурар, вердиш'валин гъагънаккди, гъира думу гьядисйирин гьякьнаан чпин фикрар, гьиссар ачмиш апIуз гьялак шуладар. Ккудушу чIуру гьядисйириз «чIал тувуз» даккнивалин сабсан себеб гьаддиъ аки, думу вакьиъйириъ зарар гъабхьидарин тухмариз, чпин абйир-бабар жазайиъ иту касарин гъийин насларихъди дявдиъ учIвуз, даккнишин ва душманвал цIийи алапIуз ккунди адар – баяри алчагъ абйири гъапIу ляхнарихъан жаваб тувуб дюз дар, аьхир.

Гьацдар, фунуб йишвхъанди гъилигишра, гьякьикьи ва аьхиримжи кьимат тувуз даршлу, гизаф читин ва гъамлу гьядисйирикан ихь ватанагьлийир, мал-мутму тадабгъну, жазаламиш (репрессировать) дапIну, багъри юрдариан гъурабатдиз гьаувал гьисаб апIуз шулу.

Гизафси дурар жвуван ватандихъ мягьрум апIувалин себебар – неинки мал-мутму хъади хьувал, хъа гизафси гъуландарин, бахил касарин кучIлин бюгьтан, ерли гьюкмин вакилари, чпин ляхнин улупбар за апIувал, ясана чпин маш ккадрудар, «халкьдин душмнар» кIуру леке алапIну, терг апIувал вуди гъабхьну. Му жюрейин гьядисйир хайлин табасаран хизанариз таниш ву.

Сач узу газатдин машариъ Хив райондин Гъвандикк гъулан агьали Наврузбег Уьмаровдин хизан Киргизияйиз алдауваликан «Йиз дамариъ бегларин ифи давди ахмиш шулайинхъа?!» кIуру макьала гъибикIган («Табасарандин нурар», 2019-пи йис, 3, 5-6 нумрйир), редакцияйиз Хив райондин Лика гъул'ан вуйи ва гьамусяаьт Мягьячгъалайиъ яшамиш шулайи ихь ватанагьли, айтIан органариъ гъуллугъ апIури гъахьи подполковник Музаффар Гьябибов гъафнийи.

Я дуст-кас, яв макьала гъурхган, жандиъ зиз арабгънийиз. Йиз аьхю абара чан хизандихъди гьаму кIару заваликк ккахъну. Гьадрариканра бикIуйва?», – дишла суал тувнийи дугъу.

…Магьа йиз столиин, гизаф вахт гъябгъювализ лигну, йирси дубхьнайи, ДАССР-ин УНКВД-йин жаза гьадабтIайиз улихьна итру хулаъ дустагъ дапIнайи Хив райондин Лика гъулан агьали Мирзаев Жалалин (бегьем ччвур – Жалалудин) 01102-пи нумрайин уголовный дело ал.

Делойин сабпи машнаъ, ДАССР-ин НКВД-йин УГБ-йин хусуси отделин начальникдин кюмекчи Бубновдин къулра алди, Хирижв гъулан советдин дахилнаъ айи Лика гъулаъ яшамиш шулайи Мирзаев Жалал ва дугъан кюлфет 1936-пи йисан 1-пи октябриъ Кафари Кавказдин округдин аьтрафарилан тина алдаъбан къарар тувна. Думу къарар Хиварин РИК-ди адабгъу мясляаьтниин биналамиш дубхьна. Гьюкуматдин хатIасузвалин лейтенант Бубновди, чан чапди дизигнайи къулиинди му хизандин уьмур сабпну пис терефнахъинди дигиш, хъа дурарин гележегдиз вуйи ниятар ва мурадар батIул гъапIну. Яраб, къул зигруган дугъу, 46 йисарин яшариъ айи хизандин кIул Жалал ва дугъан хпир Тамум, дурарин шубур велед – 15 йисаъ айи Эфенди набалугъ яшарин Гьясан (7 йис) ва Аьшаханум (5 йис) – фициб аьзабнан дюгьнейиъ итраш, гьич фикир гъапIнийкIан? Дарш, вердиш вуйи хилихьди къул зигруган, дугъан инсанарин дердерихьна, аьзабарихьна кар дубхьнайи юкIву саб жюрейинра варкI гъапIундайкIан?

Мирзаев Жалал, делойиан ашкар шулайиганси, 1896-пи йисан Лика гъулаъ бабкан гъахьну. Думу мулкидар вуйи, ва дугъу чарвйир уьрхюри чан мадар апIрайи. Октябрин революцияйин улихь Жалал кьялан дережайин мяишатдин эйси вуди гъахьну: дугъан хусусиятнаъ 3 гьяйван, 4 йиц, 6 хюни, 15 жигьил малар (кIирхъар, личIар, жердкьар), 100 чарва, 10 гектар жил ва 16 гектар уршвру хярар айи. Жалали чан малар-марччар уьрхюз Лик'ан ва багахь гъулариан касиб инсанар ляхниз гъадагъури гъахьну.

Силисдин серенжемар гъахругандин бикIбариан хабар шулайиганси, Жалалин гафариинди, революцияйин кьяляхъ дугъаз 2 хюни, 4 йиц, 5 чарва, 3 гектар хътабкру жил ва 3 гектарна гьацI хярар имийи.

Жалал ва дугъан хпир Тамум 1933-пи йисан, чпин мяишатдин кIулихъ улупнайи 1500 манатдин хусуси налог тутрувувализ лигну, совет гьюкуматди, яшамиш шулайи хал ва 2 гектар жил ктарди, вари имбу мал-мутмуйихъ мягьрум гъапIнийи. Хъа 1934-пи йисан чпиз имбу жилин гьацI жара касдихьна кирайиз тувну кIури, «жара касдин зегьмет ишлетмиш апIбаз лигну», хпирна жилир кьюридра сечкичивалин ихтиярарихъра мягьрум гъапIнийи.

Делойиъ Жалалихъ революцияйиз улихьна ва советарин йисарин вахтарира батракарди лихури гъахьи касари туву мялуматарра улупна, ва дурари чпи мулкидарихъ лихури гъахьивал, 1930-пи йисан думу советарин гьюкмиз къаршуди Табасарандиъ кIули гъубшу яракьлу женгарин жанлу иштиракчи вуйивал, дугъу колхоздиз аькси пропаганда гъабхури гъахьивал улупна. 1936-пи йисан сентябрин 24-пи йигъан гъубху силисдиан мялум шулайиганси, Мирзаев Жалал, чаз саб вахтнара батракар адарди хьувалиин, 1930-пи йисан Табасарандиъ совет гьюкмиз къаршу яракьлу женгнаъ учв иштирак дархьувалиин ижмиди дийигъну гъахьну, ва дугъу учв тахсирлу апIру ляхнарикк сабдиккра кIул ккивундар.

Вушра, НКВД-йин вакилари дугъан гафар гьисабназ гъадагъундайи ва, революция-йин кьяляхъ дугъаз айи мал-мутмуйин кьадарниин биналамиш духьну, думу кулакси гьисаб гъапIнийи. 1936-пи йисан 22-пи сентябриъ Хив райондин оперативный тройкайи Жалалудин ва дугъан хизан Дагъустандин аьтрафарилан алдауз къарар адабгъну.

Жалалин хизан Киргизияйиз алдаънийи. Дурар Фрунзе (гьамусяаьт – Бишкек) шагьрихьан ярхлади дару Аламединский райондин Во-рошиловдин ччвурнахъ хъайи колхоздиъ яшамиш хьуз хъюгънийи.

Ич сюгьбатнаъ Музаффар Гьябибовди ктибтганси, ляхнихъ юкIв хъайи ва лихуз иштагь айи Жалалудин абайи Киргизияйиъра ужуб мяишат ккебгънийи – чпиз тувнайи жилар хутIлариз илтIикIнийи, чарвйирин аьхю сюрйир уьрхюз хъюгънийи.

72 йисан яшнаъ ади Жалалудин Мирзаев ва дугъан хпирра кьисматну чпиз кьюбпи ватанди туву Киргизияйиъ аьхиратдиз гъушнийи.

Дурарин велед Эфенди, «халкьдин душмнин» бай вуйивализ дилигди, Ватандин Аьхю дявдин вахтна Киргизияйиан фронтдиз гьаънийи. Багахьлуйириз ва мирасариз дугъан уьмрикан хайлин вахтна саб жюрейинра хабар ади гъабхьундар. Дугъан кьисмат фициб гъабхьнуш аьгъю апIбан ва Мирзаеварин хизан лайикьсузди туву «халкьдин душман» кIуру тIамгъайихьан марцц апIбан вазифа Музаффар Гьябибовди чаина гъадабгъну. Думу кIулиз адабгъбан бадали, дугъу хайлин йишвариз кьадар адрубкьан кагъзар ва тIалабар гьаъну – Урусатдин гьюкуматдин военный архивдиз, ДАССР-ин кьялан гьюкуматдин архивдиз, «Урусатдин Уьру Хач» тешкилатдин агбан ва мялуматрин центриз, Миноборонайин кьялан архивдиз ва гь.ж. йишвариз. Эфендийин шил 2008-пи йисан Украинайиъ гъибихъну. Думу дявдин женгариъ гъахьи зийнариан 1943-пи йисан Украинайин Змиево шагьрин госпиталиъ кечмиш гъахьну ва гьадму шагьрин накьваригъ уртагъ накьвдиъ кьюрсан жара эскрарихъди сатIиди фаракьат гъапIну.

«Мирзаеварин кьюрпи бай Гьясан (думу дадайин терефнааан йиз аба ву), Азербайжандиъ медресейиъ дурхну, Дагъустандиз хътакнийи. Думу ич гъулан мистаъ малла гъахьнийи. Къайд апIуз ккундузуз, Лик'арин мист йиз тмуну абайи (адашдин терефнаан), Гьяжи-Аьлимягьяммедди дивуб вуйи. Гьясан абайи, узуз дадайи ктибтганси, жиниди гъуландариз гъудгнар апIуз, аьраб чIалниинди урхуз улупури гъахьну. Аба хабарсузди кечмиш гъахьнийи, ва дугъан аьжалин гьякьикьи себеб гъира аьгъдарчуз, хъа узуз гъеерхьу гафар-чIалариан, Гьясан абайиз тмуну дюн'яйиз гъягъюз ерли гьюкмари «кюмек» гъапIнийи… Дадайин гафариинди, Гьясан абайиз, чан уьмрин аьхиризкьан уьлкейин гьюкум чан хизандихьна мукьан нягьякьди янашмиш хьували, лайикьсузди чпиз жаза тувували ва багъри ругарихъ мягьрум дапIну, кьадар адру зиллетнакк ккитували гюн туври гъабхьундар», – ктибтнийи Музаффар Гьябибовди.

«Гьясан абайи юкьур веледдиз тербия тувнийи – йиз дада Гьялиматдиз, дугъан чвйир Жалалудиндиз ва Эфендийиз ва кьюрпи, урус хпирикан вуйи Таватдиз. Эфенди кечмиш гъахьну, Жалалутдин хайлин йисари Киргизияйиъ, хъа гьамус Урусатдин саб шагьриъ яшамиш шула. Таватди чан бин Германияйиъ ккебгъну.

Хъа йиз аьхю абайин риш Аьшаханумдикан улхуруш, думу Киргизияйиз алдаънайи сар дарги жвуваз хпирди гъушну. Дугъахъди, гьяйифки, аьлакьйир адариз», – аьлава гъапIнийи Музаффар Гьябибовди.

«КIваин илмийиз, узу Мягьячгъалайиан гъулаз хялижвди гъафи вахтари дада кми-кмиди ишури рякъюйзуз. «Фу дерд кавук, дада?» – гьерхиган дугъу: «ФукIа, жан бай, гьаци, ккудушу гьядисйир кIваин гъахьиган, юкIв буш шулу, фикир мутуван», – кIуйи. Хъасин аьгъю гъабхьунзуз, думу Киргизияйиз аладау чан адашдин ва абайин гьяйиф зигури, дурарин дерд агь апIуз даршули, ишури гъахьну…

Ихь тарихдиъ гизаф читин, дарсакьал вахтар гъахьну, гьяйиф-гьяйиф… Узу абайин делойихъди таниш шлуган, силис гъябгъюрайи вахтна абайин сар гъулажвуву гъапи гафар гьамусра кIваълан гъягъюрадариз. Дугъу, узуз адру кьюб мертебайин хал Жалализ гьаз хьибди, кIури гьерхри, му ляхин абайин тахсирси улупури гъахьну. Гьей, кюппеугъли, яв хилар-ликар шли йитIнайив, дилихну, гъазанмиш дапIну, увура хулар див, сарун. Жарари хулар дивну кIури, дугъаз тюгьметар йивури, дугъаз халкьдин душман кIуруб вуйинхъа?! Гьамцдар зиндикь юкIвар айи бахил касарикан гьапIрува?» – кIул тIубччвура Музаффари.

1992-пи йисан Музаффар Гьябибов Дагъустандин МВД-йин кIулиъ айи Мягьямед Аьбдуразакьовдихьна, чан аба Мирзаев Жалалудин ва дугъан хизан бина адарди туву жазайихьан азад ва дурарин дугъри ччвур марцц апIуб ккун апIури, илтIикIну.

1992-пи йисан 23-пи июлиъ Музаффари чан улихь диву вазифа ва чан буржи кIулиз адабгъну – Мирзаев Жалалудин ва дугъан вари кюлфетар нягьякьди гъиву тIагъмайихьан марцц гъапIну.

– Му дюз дар, аьхир, я инсан йивну гъакIундар, я тIафалвал гъапIундар, жвуван зегьметниинди мал-мутму уч гъапIну кIури, язариз алдаъруб вуйинхъа? Думу вахтари фукьан гъалатIар деетну, фукьан инсанарин уьмрар чIур гъапIну гьюкмин хаин вакиларин сакъур къарарари, – аьхю абайин хизандин бахтсуз кьисматнан учIврушин дугъан гудул Музаффари гъира гьисс апIури ами...

Гъит, му жюрейин бахстузвалар саризра сарун дярякъри.

 

Шиклариъ: 1) Жалал Мирзаевдин баяр ва худлар;

2) Гьясан Мирзаевдин веледар (гагвлахъан арчлахъинди): Эфенди, Тават ва Жалалудин, 1968-пи йис.

Оцените материал
(0 голосов)

ПОСЛЕДНИЙ НОМЕР

Свежий выпуск

Читайте также

Приглашаем к участию в исследовании «Индикаторы здорового администриро…

сен 25, 2020 Общество

...................................................................................................

В Дагестане сняли новый сезон программы «Орёл и решка»

сен 25, 2020 Общество

...................................................................................................

Правительство Дагестана окажет поддержку бизнесу в горах

сен 25, 2020 Общество

...................................................................................................

В селе Дюбек Табасаранского района открыли сквер

сен 25, 2020 Общество

...................................................................................................

Владимир Васильев принял участие в 49-й сессии НС РД

сен 25, 2020 Общество

...................................................................................................

Глава Дагестана дал «добро» банкетным залам

сен 25, 2020 Общество

...................................................................................................

Сотрудник ДГИ спас тонущего человека

сен 24, 2020 Происшествия

...................................................................................................

Почему в аграрной республике дорожают овощи?

сен 24, 2020 Общество

...................................................................................................

Жители Красноармейского привлечены к уголовной ответственности

сен 23, 2020 Общество

...................................................................................................

В Дагестане построят центр единоборств международного уровня

сен 23, 2020 Спорт

...................................................................................................

Информация

21 сентября - День воинской славы России

сен 21, 2020 Информация

...................................................................................................

11 сентября - День воинской славы России

сен 16, 2020 Информация

...................................................................................................

Об рекомендациях Роспотребнадзора в целях недопущения формирования эпи…

сен 09, 2020 Информация

...................................................................................................

8 сентября - Памятная дата Военной истории России

сен 08, 2020 Информация

...................................................................................................

3 сентября - Памятная дата Военной истории России

сен 08, 2020 Информация

...................................................................................................

GOOGLEPLEY

Top.Mail.Ru
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика

© 2014 ГБУ РД "Редакция республиканской газеты "Зори Табасарана". Все права защищены. Учредитель: ГБУ РД "Редакция республиканской газеты "Зори Табасарана". Сетевое издание "Зори Табасарана" зарегистрировано в Федеральной службе по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций (Роскомнадзор) 07 марта 2017 года. Свидетельство о регистрации Эл № ФС77-68946. Возрастное ограничение 6+

Главный редактор Маллалиев Гюлахмед Нуралиевич