Гъи ихь республикайиъ бикарвал жямяаьтлугъ читин месэлйирикан саб вуди гъубзра. Сач хьадну Росстатдин улупбариинди дюзмиш гъапIу рейтингдиз асас вуди, Дагъустан июнь-август вазариз вуйи бикарвалин дережайин улупбариан (14,9%) 84-пи йишв’ин алийи, ухьухьтIан читин аьгьвалат анжагъ Ингушетияйиъ вуйи – 30,5%. Кьюбпи кварталиъ дагъустанлуйирин, кьялан гьисабариинди, ляхин абгури, 8 ваз гъягъюри гъабхьну.

 

Хъа 2021-пи йисан шубубпи кварталин аьхириз гьисабназ гъадагънайи бикарарин кьадар 59 агъзур гъабхьну, му сач январитIан 47,4 агъзурин цIибди ву.
Табасаран райондиъ бикарвалин месэла фици гьял апIураш, агьалйир ляхнихъди тямин апIбан бадали, фицдар уьлчмйир кьабул апIураш, ич сюгьбатнаъ узуз Табасаран райондин ЦЗН-дин директор Багьаудин Сейидметовди ктибтнийи.

– Багьаудин Сейидметович, гъи бикар касариз ляхниъ дийигъбан бадали, Табасаран райондиъ фицдар мумкинвалар арайиз духна?

– Урусатдин Федерацияйиъ коронавирусдин инфекция тарарабгъбан ва инсанарин сагъ’вал уьбхбан, гьацира Конституцияйиъ улупнайиганси, инсанарин зегьмет зигуз айи ихтияр ва агьалйир бикарвалихьан уьрхбан бадали, саб жерге уьлчмйир кьабул дапIна. Гьадму гьисабнаан Урусатдин Правительствойи 2020-пи йисан 8-пи апрелиъ 460-пи нумрайиккди «Чпиз лайикь вуйи ляхин абгбан, ва бикарарси гьисабназ гъадагъбан бадали, вахтназ вуйи къайдйир тасдикь апIбан ва тялукь къайдайиинди бикарарси гьисаб дапIнайи касариз пулин дакьатар тувбан гьакьнаан» къарар адабгънийи. Дидиз асас вуди, агьалйирихьан, чпи наан яшамиш шулашра, гьацира Урусатдин аьтрафариина гъафидарихьан, чпиз лайикь вуйи ляхин абгбаъ гьюкуматдин терефнаан кюмек ккун апIури, манзилнан къайдайиинди ЦЗН-диз илтIикIуз шулу.

Электрондин жюрейиинди думу аьрза «Госуслуги» порталиъ ясана «Урусатдиъ айи ляхнар» кIуру вари Урусатдин ляхнин азад йишварикан мялуматар тувру гъурулушдинн базайиъ чпин хусуси кабинетдиъ абцIуз шулу. Ватандашдихьан, учв ЦЗН-диз душнура, думу аьрза тувуз шулу.
Электрондин аьрза хътапIу ва лихуз мумкинвал айи, амма ляхин ва гъазанжар адру кас бикарси гьисабназ гъадагъбан къарар агьали яшамиш шулайи йишваъ айи ЦЗН-ди 11 йигъандин арайиъ адабгъну ккунду.

– 2021-пи йисан, ляхин ккун апIури, учвухьна швнур кас илтIикIну?

– 2021-пи йисандин сабпи гьацIаъ ич центриз 2501 кас илтIикIну, дурарикан 225 кас ляхниъ дерккну, гьадму гьисабнаан 116 кас – цIиб вахтнан арайиъ апIру ляхнариъ.

– Гьюкуматдин программйириинди инсанариз кюмек апIбан бадали, фицдар серенжемар кIули духначва?

– Дагъустан Республикайиъ ляхник кипнайи «Инсанариз ляхниъ дийигъуз кюмек» кIуру гьюкуматдин программайиинди ич центри хайлин ляхнар кIули духна. Гьюкуматдин терефнаан 991 касдиз кюмек гъапIну, гьадму гьисабнаан мектебдиъ урхурайи 357 касдиз, 166 ляхнариъ адру касариз психологияйин кюмек тувну. «Базрариъ айи ляхин» кIуру социальный программайиинди 62 бикаризра кюмек гъапIну, хъа ляхниъ адру 5 касдиз – пулин дакьатариинди.
Жара ляхин бихъайиз, читин гьялнаъ айи 8 кас, 18 йислан 20 йисазкьан яш айи, образование ади ляхин абгурайи 3 кас, 14 йислан 18 йисазкьан яш айи 6 жигьилар вахтназ вуйи ляхнариъ дерккунча.

– ЦIийи пише гъадабгъуз ккуни агьалйириз фициб кюмек апIурачва?

– Гьаму метлеб ади, машинар рас апIру рукьан устайин руководителин секретарин, кетIерццнайидариз лигру медсестрайин ва ширинар гьязур апIрударин пишйир гъадагъуз урхуз кучIвуз 6 касдиз кюмек гъапIунча.

– Идарйирин кIули айидарихъди бикарвалин кьадар цIиб хьпан бадали фициб ляхин гъабхурачва?

– Ляхнариъ адру касар ляхнариъ дерккбан бадали, идар-йирин кIули айидарихъди сатIиди саб хайлин ляхин гъабхурача, гьадму гьисабнаан идарйириз лазим вуйи пишекрар агури. Хайлин идар-йирихъди, душвариъ ляхнин йишвар азад гъахьибси, учуз хабар дебккбан бадали, йикьрар йитIнайич. Думу мялуматариз асас вуди, учу ляхин абгурайидариз ляхниъ дийигъуз кюмек туврача.

Мюгьлет ккабхъну миди, Табасаран райондиъ ляхник кайи идарйирин кIулиъ айидарихьна илтIикIну, дурариз кIваин апIуз ккундузуз, 1991-пи йисан 19-пи апрелиъ удубчIву «РФ-дин агьалйир ляхнарихъди тямин апIбан бадали» 1032-1-пи нумрайин кIуру федеральный къанундин 25-пи маддайиз асас вуди, идарйирин кIулиъ айидари, инсанар ляхнарихъди тямин апIбан бадали, идарайиъ азад лихру йишвар гъахьибси, дурарин гьякьнаан гьар вазлиъ ЦЗН-диз мялуматар туври ккунду. Къанундиз асас вуди, думу мялумат почтайиъди, кагъзар гъахрурихьди, факсдиинди, электрондин почтайиъди хътапIузра шулу, гьацира телефондианра пуз шулу (хъасин кагъзариинди тасдикь апIуз шулу). Эгер идарайиъ айи ляхнин йишвар хъяркьиш, дидканра зат дидригъди ЦЗН-диз хабар дебккну ккунду.

Идарйирин кIулиъ айидариз Дагъустан Республикайиъ 2003-пи йисан 27-пи мартди адабгъу 143-30-пи нумрайин инвалидариз айи квотайикан вуйи къанундиканра кIваин апIураза. Саспи идарйири думу квотайихъди ляхин апIурадар.

– Идарайиъ ляхнар ади, амма дурарикан вахтниинди мялумат тутруву касариз къанундиъ фициб жаза улупна?

– Ляхнин йишвар айивалиан мялумат тутруву идарйирин региондин гьюкмари журум апIуру. Мисалназ, гъуллугъариъ айидарин 300-500 манат, идарйирин (юридический касарин) 3000-5000 манат. Дициб жаза вахтниинди мялумат тутрувдаринра апIуз мумкин ву.

– Багьаудин Сейидметович, чухсагъул, апIурайи ляхниъ учвуз хъана аьхю хъуркьувалар ишри.