«Эгер йиз чIал закур дубгуруш, узу гъи йикIуз гьязур вуза» кIуру гафар Расул Гьямзатовди, чан бабан чIалнахьна айи гьюрмат улупури ва дидихьна чан кIван гьиссар ачухъ апIури, гъапидар ву. Гъи гьаз-вуш, чIал зат имдарди гъудубгишра, саспи инсанариз дидкан вижнакьан даршул кIури, хиял вуйиз. Хъа бабан чIал гъудубгиган, гьацдар касар, чиб фуну миллетдин агьалйир вуча пуз ккайкIан?

 

Гьамусяаьт гьевескар касари ва жямяаьтлугъ тешкилатари милли чIалар дудрургбан бадали хайлин зегьмет зигура. Магьа улихьнаси, табасаран халкьдин чIал уьбхюз ва артмиш апIуз кюмек вуди, «Табасаран» фондра тешкил гъапIну, ккудубшу йисан декабрин вазлин аьхириъ табасаран чIал уьбхбаз ва думу артмиш апIбаз бахш дапIнайи форумра кIули гъубшну, амма, гьаз-вуш бабан чIал йислан-йисаз лап зяиф шула.
Улихьнаси Дербент шагьрин 12-пи нумрайин мектебдиъ табасаран чIал киврайи ва Кьибла Дагъустандин мектебариъ табасаран чIалнан дарсар киврайи мялимарин методобъединениейин кIулиъ айи Нарижат Пашаевайихъди гюрюшмиш гъахьунза.

Къайд апIуз ккундузузки, Нарижат Турабовнайин хиликк кайи методобъединениейиз табасаран чIалнаан дарсар киврайи 33 мялимар дахил шула. Методобъединение тешкил апIбан асас метлеб – гъулариан вуйи мялимариз пишекарвалин дережа за апIуз кюмек тувувал ву.
«2020-пи йисан бабан чIал киврайи мялимарин аьгъюваларин дережа за апIбан курсар июндин вазлиъ Дербент шагьриъ кIули гъухну. Учухьна Мягьячгъалайиан Аь.Тахо-Годийин ччвурнахъ хъайи педагогикайин НИИ-йин пишекар Низами Сафарялиевра гъафнийи. Пуз ккундузузки, мидиз улихьна йисари гъулариан вуйи вари мялимар Мягьячгъалайиз гъягъюри шуйча. Гьаддиз, гьар ражари дина дурушбан бадали, Дербентдиъ табасаран чIал киврайи мялимарин методобъединение тешкил дапIнача», – гъапну Нарижат Турабовнайи.

– Шагьрин мектебариъ бабан чIалнан дарсар киврайи мялимари фицдаркIа конкурсариъ, тялукь жара серенжемариъ иштирак’вал апIури шулин?
– Ав, гьар йисан Дербент шагьрин мялимарин арайиъ учу «Йисандин мялим» кIуру конкурс тешкил апIурача. Дербентдиан 4-5 мялим рес-публикайин конкурсдиъра иштирак гъахьну. Ич мектебдиан думу конкурсдиъ кьюр мялим иштирак гъахьунча. Мялимари зегьмет зигура. Гъи варитIан читинуб – мектебариъ урхурайи баяр-шубариз бабан чIал аьгъдрувал, дурарихьан бабан чIалниинди гафар апIуз даршулайивал ву.
Хизандиъ бабан чIал-ниниди гафар дарапIувал — абйир-бабарин варитIан аьхю тахсир ву. Гьаддиз мектебдиъ баяр-шубариз уву фукьан аьгъювалар тувишра, диди жвуваз ккунубсиб натижа тувудар.

Учу апIурайи ляхин шагьрин образованиейин отделин гюзчиваликк кка. Ич мектебдиъ швнуб-саб ражари бабан чIалнаан тотальный диктантра гъибикIунча. Табасаран мялимарин секцияйин руководитель узу вуйивализ лигну, ихь чIалнаан вуйи диктант, вари мектебариан дидиъ иштирак хьуз ккуни мялимар ва абйир-бабар уч дапIну, гьаму узу лихурайи мектебдиъ тешкил апIураза.

Сюгьбат давам апIури, Нарижат Пашаевайи, Дербент шагьрин мягьялиъ айи кьюб гимназияйиъ ктарди, имбуну вари мектебариъ табасаран чIал киврайиваликан мялум гъапIнийи. Думу кьбиб мектебариъ табасаран чIалнаан дарсар киври адрувал душвариъ ихь миллетдин баяр-шубарин кьадар лап цIибди вуйивалихъди аьлакьалу ву.

«Улихьна йисари шагьрин 11-пи нумрайин мектебдиъ ихь чIал киврадайи. Цци дина мялимра гъидихъну ва мектебдиъ урхурайи табасаран баяр-шубарин кьадарра артухъ гъабхьну.

Дюзди гъапиш, бабан чIалнаан аьгъювалар гъадагъуз вари бицIидарин тямягь хътар. Магьа узухьна 122 бицIир гъюразухьна. Ич мектебдиъ гьарсаб миллетдин баяр-шубар чпин чIалнаан дарсариз гъягъюра. Бабан чIал дубгъуз ккундарчуз кIурударра шулу, хъа дурарин жвуван чIал дубгъбахьна юкIв шуз учу рякъяр агурача. Абйир-бабар жа-жара миллетариндар вушра, чпин баяр-шубар чIал дубгъуз гъитрайи абйир-бабарра а. Пуз ккунзузузки, саспиган гьацдар абйир-бабарин бицIидар олимпиадйириъра иштирак шулайич. Олимпиадйир табасаран чIалнаанра, литературайианра гъягъюри шулу. Шагьрин вари мектебариъ урхурайи бицIидар шагьрин дережайин олимпиадайиъ, хъа гъалибчйир республикайин дережайин олимпиадйириъра иштирак шула. Хъа, дюзди гъапиш, Мягьячгъалайиз гъушиган, гъулариан олимпиадайиз дуфнайидари учуз, шагьрариан вуйидариз: «Учву шагьрариан фу ккунди дуфнайидар вучва?» – кIурира шулу. Амма, дурари гьаци кIурушра, шагьрариан вуйидарира йишвар гъадагъура», – ктибтнийи йиз сюгьбатчийи.

Нарижат Пашаевайи чав табасаран чIал киври лихурайи мектебдиъ чIал уьбхбан бадали гъахурайи серенжемариканра ктибтнийи. Дугъан гафариинди, мектебдиъ урхурайи бицIидари жюрбежюр машкврарихъди аьлакьалу вуди кIули гъягъру серенжемариъ кми-кмиди бабан чIалниинди вуйи нумрарра улупури шулу.

«Вахт-вахтарик бицIи-дарихъди гафарин диктантарра дикIури шулча. Литературайин чIалниинди даршра, зат чIал аьгъдру бицIидари диалектдин чIалниинди бикIури шулу. Дицдар бицIидариз литературайин чIалниинди бикIуз чарасуз вуди дудубгъну ккуниваликан гьаммишан кIурача.
Кми-кмиди ич мектебдиз ихь шаир Эльмира Аьшурбеговайизра дих апIури, баяр-шубар дугъан поэзияйихъдира таниш апIури шулча.

Аргъаж шулайи наслариз бабан чIал аьгъдрувалин тахсиркрар абйир-бабар ву. Гъулариъ айи бицIидаризкьан бабан чIан апIуз ккунди имдар.
Урхбанна бикIбан лазим вуйи материалин гьякьнаан кIуруш, думу шагьрин вари мектебариз гьубкIну адар. Улихьнаси Низами Сафарялиевди сацIиб материал гъабхунчуз. Думура бегьем дар. Урхбан материал бегьемди гьубкIну адрувалиан йиз хиликк кайи 35 мялимди варидари гьаммишан ихь чIалниинди чапдиан удучIвурайи газатариз, журналариз, гьадрариканкьа бицIидариз чIал улупуз ва артмиш апIуз кюмек ибшри кIури, подпискара апIурача», — гъапнийи Нарижат Турабовайи.

Гъи ихь чIал лап читин гьялнаъ а. ЧIал дудрубгбан бадали фу дапIну ккундуш, йиз сюгьбатчийи чан фикрарра ачухъ гъапIнийи
«Ав, гьелбетда, гъи бабан чIалар читин гьялнаъ айиваликан варидиз мялум ву. Милли чIалар дюрхну ккунду. Дурар уьрхювал сабпи нубатнаъди мялимарин вазифа ву. Мектебариъ лазим вуйи къайдайиинди бабан чIаларин дарсар кивра. Мектебдин кIулиъ айидарира милли чIалар уьрхюз чарйир агури шулу. Ич мектебдин директори, учв урус миллетдин вакил вушра, сар бицIиркьан бабан чIалнан дарсназ дурушди гъитрадар.
Табасаран чIал киврайи мялимарин секцияйиз дахил шулайи мялимаринна мектебариъ урхурайи бицIидарин абйир-бабарин арайиъ гьаммишан сигъ аьлакьйир айич. Яна, учу дураризси, дурари учузра чIал уьбхюз кюмек апIура. Эгер, гьамци сатIиди ляхин дарапIиш, цIиб вахт гъябгъяйиз, бабан чIалар затра имдарди дургуб мумкин ву», — аьлава гъапIнийи Нарижат Пашаевайи.