Дирчва мягьялин гъулар ктухруган, 2 километр чюв-ккерихьан, 3 километр – гъвандккарихьан манзилнаъ айи гъуштIлариз сугъккар кIура. Мици пубан себебра гъуштIларин нугъат сугъккарин нугъатнахьна багахь вуйивалихъди аьлакьалу ву.
Йиз фикриан, гъулар чIалнан нугъатниинди жара дапIну ккундар. Дурар сяргьятариинди (аьтрафариинди) жара дапIну ккунду. НитIарин таблин «Ккугъарин гур’лан» Дирчва дере ва гъулар лап ачухъди рякъюра: Хив, ЦIудухъ, Гъвандикк, Чювекк, ГъуштIил. Хъана Гъвандккарин таблихъ «жин дубхьнайи» Арчугъ ва Хиварин зиихъ «жин духьнайи» Ликаъна Хирижв. Дирчва мягьялинна Сугъакк мягьялин кIвар ГъуштIлан 3 километрин манзилнаъ айи «Сугъккарин гур» ву. Эгер, гьисаб апIурайиганси, чюв-ккер дирчв’ар, хъа гъуштIлар-сугъккар вуш, мурарин кIвар наан а? Гъи ГъуштIилна Чювекк саб совет ади, гъуларин арайиъ 1 километрин манзилтIан имдар, хъа мурар фици жара мягьялар шула? Йиз фикриан, ихь тарихнан ва чIалнан аьлимариз, гъуштIлар дирчв’ар вуш вая сугъккар вуш, фаркь’вал адаршул. Хъа узуз, гъуштIилжвуваз, му ляхин дюз алапIну ккундузуз.
Рапак сивун канчIариккан ачмиш шулайи нириз «Мукъу» нир кIуйи. Му нириз «Рапак-нир» гъапидар узуна, КПСС-дин райкомдин сарпи секретарди лихурайи Мирзабег Багъичев (1963-пи йис) вуча. Лап 1960-пи йисариз Мукъу нирихъ хьуб рягъин лихурайи: юкьуб гъуштIлариндар, саб – фурдгъаринуб. 1940-пи йисари фурдагърин рягънин зиихъ яргъ’аринна ургъ’арин рягъинра хъайи.
ГъуштIларин багарихь фурдгъарин ва ляхлаарин хутIлар ва хярар хьайи. Гьамцдар гьядисйир себеб духьну, сугъккари гъуштIларра чибкан вуди гьисаб апIуб мумкин ву. Гьамци, 1935-пи йисан Хив район тешкил гъапIиган, думугандин аьхю гъул вуйи Ляхла совет гъабхьну, ва ГъуштIил гъулра му советдик кабхъну. ЦIийи мектебдин (1-7-пи классар) директорди Дербентдин педучилище ккудубкIурайи гъуштIилжви Шагьсинов Сейидуллгь тяйин гъапIну.
Хизанарин гъавумваларииндира гъуштIларна сугъккар артухъси кидикьну гъахьну. Багахь хьайи чювккерихъдина гъвандккари-хъдитIан Хив райондин сугъккарихъди гъавумвалар артухъ ади гъахьну. ГъуштIил Ургъ’ан гъафи кьюб сихларра артухъди ади гъахьну: «Сулар» ва «Будалакьар». «Сулар» гъи гъуштIларин аьхюбсиб сихил ву.
ГъуштIларин сугъккарихъди вуйи багахьвалар дурариз айи «гъяни» гакIвларихъдира (мухьар, пирпар…), яркврарихъдира аьлакьалу вуди гъахьну. Гъвандккари ва чюв-ккери микъун гакIвлариз уфар апIурайиган, гъуштIларин пичари «гъяни» гакIвларин ялавну хулар аргри гъахьну.
Гьамци гъуштIлар сугъккарик гизаф кидикьнайиган, думугандин Хиван ва Гъвандккан вуйи ихь савадлуйири гъуштIлар сугъккарикан вуди гьисаб гъапIну. БицIи бализ «гиди», аьхю бализ «баж» кIурайи му дирчвариз чиб табасаран халкьдин арха вуйиганси гъабхьну. Амма му архйирикан 2019-пи йисазкьан Хив райондин сарпи регьбер гъахьир адар. Мицдар регьбрарди гъуштIилжви Шагьсинов Сейидуллагь ва яраккжви Багъичев Мирзабег гъахьну (НитIрихъ мягьялиан). Эгер сифтейин ихь савадлу касар сугъккан вая гъурна мягьялиан вуйиш, литературайин табасаран чIалра гьаму мягьяларинсиб хьуз мумкин вуйи. Дирчва мягьялин гъийин гъуштIларин сяргьятариин алди гъахьи Гьеригъ ва Жвурдагъ гъулариз завал гъапIур вертIларин Шябан (лакIам Жюгьей) вуди гъахьну. Девлетлу Шябан Сугъакк мягьялин кIачIагъан вуди шулу. Эгер гьергъяр ва жвурдгъар сугъккар вуйиш, Шябну му гъулар терг апIуз Дербент дибиснайи Надир-шагьдин жаллатIариз теклиф апIидайи. Ав, Шябназра чювккерин багахь хьайи жвурдгъари (ГъуштIил гъул думуган адар) завал гъапIну. Эгер жвурдгъар сугъккар вуйиш, му завалра дархьуз мумкин вуйи.
Рапак сивун саб пай чюв-ккеринуб ву. Хъа вари Рапак сив Дирчва мягьялик кабхъра. НитIарин таб дирчв’аринна нитIрихъарин кIвар ву. Рапак сивун «ЭтIевериз» къаршу Кьаркьул дагъдин тепейилан вари Сугъакк мягьял (Хив ва Табасаран районарин) ва Дирчва мягьял рякъюру. Ихь вилаят рябкъюз ккунди, йиз жигьил вахтари, НитIарин таблин Кьаркьул дагъдин тепейилан Ккугъарин гуриз гъушур вуза.
1930-1940-пи йисари, савадсузвал себеб дубхьну, дапIнайи гъалатIар гъикьан дюз алаъну ккунду. Гьелбетда, ихь тарихнан ва чIалнан аьли-мариз, гъуштIлар дирчв’ар вуш вая сугъккар вуш, фаркь’вал адаршул. Хъа узуз, хайлин уьмур дябкънайи ва вари Табасарандихъан юкIв убгурайи гъуштIилжвуваз, му ляхин дюз алапIну ккундузуз.
Йиз аьян апIри, рази дарудар аш, хъана дикъатлу жавабар тувуз гьязур вуза. Йиз телефон: 8-938-204-23-46.
