Тарихнахъди, чIалнахъди аьлакьалу месэлйир гьарсаб халкьдин аьхю месэлйирикан гьисаб шулу. Гьацдар месэлйирикан саб – лезги чIаларин дестейикан улхубра ву. Мяълум вуйиганси, Дагъустан чIаларин дестйир а:
– авар чIаларин десте, авар-анди-цезарин 14 чIал дахил шули, шубуб мертебайикан ибарат вуйи;
– дарги-лак чIаларин десте, дарги ва лак чIалар дахил шули, кьюб мертебайикан ибарат вуйи;
– лезги чIаларин десте, 10 чIал дахил шули, саб мертебайикан ибарат вуйи.
Зиихъ кудухнайи швнуб-саб чIал дахил шулайи чIаларин дестйир мисал вуди гъадагъну, мидланра гъайри, табасаран ва лезги чIаларин аьхю фаркь’вал айивал, гьацира Дагъустандин тарихнаъ табасаранари аьхю роль уйнамиш гъапIувал, табасаранар аьхю халкь вуйивал фикриз гъадагъну, кьибла Дагъустандин чIалариз лезги-табасаран чIаларин десте дупну ккунду.
Му месэлайикан ихь халкьдин сасдар аьлимари, мисалназ, профессор З.М. Загьировди, чпин макьалйириъ улихьдира дупна. Табасаран чIалназ лезги чIал кIуруган, гизафдари табасаранар хусуси халкьси гьисаб апIурадар. Гьаддиз ихь чIал дахил шулайи чIаларин дестейиз «лезги чIалар» пуб дюз дар. Му аьхю ва лазим вуйи месэлайиз ихь аьлимари улихьди фикир тувундар. Гьамусра кьан дар.
Гьарсаб халкьдин, гьадму гьисабнаан табасаран халкьдинра, асас лишнар – тарих ва чIал ву. Табасаран халкьдиз кюгьне ва девлетлу тарих айивал археологияйин ядиграри, кюгьне аьлимарихьан гъузнайи мялуматари тасдикь апIура. Табасаранарин ругариин дегьзаманйирианмина инсанар яшамиш шули гъахьну. Табасаранариз девлетлу тарих айивал эрменйирин, аьрабарин, фарсарин, тюркерин ва жара халкьарин тарихчийири тасдикь апIура.
Гьамусдиз айи мялуматариинди, кюгьне девриъ табасаранар гьамусдин Табасаран, Хив, Дербент районарин ругариин дуланмиш шули гъахьну. Табасаранар гьюлин гъирагъдихъди Дагъустандин кьиблана ригъ гьудубчIвру пайнаъ яшамиш шули гъахьивал кюгьне тарихчйири тасдикь апIура. Дегьзаманйириъ табасаранар Каспиана, Къавкъаздин Албания гьюкуматариз дахил шули гъахьну.
XIX аьсриъ сасдар аьлимари, мисал вуди И.Березинди ва гь.ж., табасаранариз тарих адар кIури гъахьну.
XX аьсриъ М.М. Ихиловди гъибикIу «Лезги дестейин халкьар» кIуру китабдиъра табасаран халкьдин тарихнакан гизаф камивалар а. Дугъу, табасаранар лезгйирихьан VII аьсриъ жара гъахьидар ву кIури, бикIура. Хъа тарихнан кюгьне аьлимари кюгьне деврианмина кIул’инди вуйи Таваспоран вилаятдикан бикIура. Табасаранариз, Дагъустандиъси, Къавкъаздиъ, жара уьлкйириъ машгьур вуйи хусуси Табасаран мясумрин вилаят ади гъабхьну.
Табасаран халкь саб вахтнара лезги вилаятдиз дахил гъабхьундар. Хъа лезгйир Табасаран мясумдин вилаятдиз дахил шули гъахьну.
Гьамус саб-кьюб гаф табасаран чIал арайиз гъюбкан. ЧIал аьгъю ва ахтармиш апIру аьлимар А.С.Чикобава-йин, Е.А. Бокаревдин, У.А. Мейлановайин, А.А. Магометовдин ва гьацдар жарадарин ахтармиш апIбари улупурайиганси, ихь девир ккебгъайиз улихьна IV агъзур йисан аьхириъ Дагъустандин кюгьне чIал дабгъуз хъюбгъну ва Дагъустандин халкьарин гьамусдин чIалар – авар, дарги, лак, лезги, табасаран ва жара чIалар – арайиз гъювал ккебгъну.
Табасаран чIал Каспиана, Къавкъаздин Албания гьюкуматарин девриъ ва тарихнан жара гьядисйирихъди аьлакьалу вуди артмиш шули гъабхьну. Лезги чIаларин десте яратмиш апIруган, табасаран халкьдин кьадар фикриз гъадабгъундар. Андийир авар халкьдин пай ву, дурарин кьадар 40 агъзур ву, хъа табасаранар кюгьне, хусуси ва чIатху 180 агъзур инсан айи халкь ву. Гьаци вушра, андйир авар чIаларин дестейин кIулиъ улупна, хъа кюгьне табасаран халкьдин чIалнакан лезги чIал дапIна. ЧIалар ахтармиш апIру хайлин аьлимари табасаран ва лезги чIаларин аьхю фаркьлуваликан бикIура.
XX аьсрин 50-пи йисари Темирхан Шалбузовди гъидикIу китабариъ табасаран чIалнан 52 гьярфнакан ибарат вуйи алфавит кьляхъна жикъи гъапIну. Илимдин гъуллугъчи Шарафудин Дашдемировди ихь чIалнан алфавит аьлава апIуб ккун апIура. Дугъу бикIура: «Ихь вари халкьдин уьмуми собраниейин терефнаан табасаран алфавитдиз ГГ, ДЖ, ЖВ, ШВ, ЧВ, ЧЧВ, ЧIВ гьярфар дахил апIбан игьтияж айивал улупури, РД-йин гьюкуматдин Орфографияйин комиссияйиз илтIикIуб лазим ву».
Ихь чIалназ жюрбежюр чIалари – аьраб, фарс, тюрк – аьхю тясир гъапIну. Сасдар чIалнан аьлимарира кмиди, мисалназ, А.Дирри, табасаран чIал тюркеринна татарарин чIаларин хизандик капIра. Думу аьхю гъалатI ву. XX аьсрин 30-пи йисари табасаран интеллигенцияйин сасдар вакилари, ихь халкьдин арайиъ азербайжан чIалниинди урхуб-бикIуб дерин дапIну, думу ихь литературайин чIалнан бинайиз гъадабгъувал тIалаб апIури гъахьну. Табасаранариз урхуб-бикIуб яратмиш апIбаз къаршуди гъудужврударин умудар кIулиз удучIвуз гъидритбаъ аьлим Гь. Гьяжибеговди аьхю роль уйнамиш гъапIнийи. Табасаран чIалниинди урхуб-бикIуб яратмиш апIбаз къаршуди гъудужв-рударихъди Гь.Гьяжибегов саб хайлин вахтна женг гъабхуз мажбур гъахьнийи.
Кюгьне ва девлетлу тарих айи Дагъустандин чIатху халкьаризси, табасаранаризра арт-миш хьуз мумкинвалар ади ккунду. Саб серенжемдиъ узу, лезги чIаларин дестейиз лезги-табасаран чIаларин десте дупну ккунду, гъапиган, чиб «табасаран халкьдин аьхю интеллигентарси гьисаб апIурайи» сасдар ватанагьлийири, мицисдар мес-элйир анжагъ чпин гъайгъушнаъ айи касари гъитIирккрудар ву, гъапнийи. Дурари чпи табасаран халкьдин фуну месэлйир гьял дапIнаш, улупну ккунду. Ихь ккудушу наслари агъзрариинди йисари бабан чIал ухьуз гъюбхну. Табасаран чIал гъюру наслариз уьбхювал ихь буржира вуйихь. Гьаму месэла гьял апIбаъ ихь чIал лезги чIалнаккан азад апIбансиб мяна а. Мицисдар месэлйир аьлимари, мялимари, шаирари ва гьацдар жарадари гъитIирккну, гьял дапIну ккунидар ву.
Макьала гъурхдарикан автори му месэлайин гьякьнаан чпин фикрар газатдин редакцияйиз хътауб ккун апIура.
