Гъубшу йисан 11 вазлин арайиъ Дагъустандиъ нюкгьяр чIюргъбан 17 агъзуртIан артухъ дюшюшар гъахьну. Му улупбар кIулди 2021-пи йисахьди тевган, 8 агъзур дюшюшдиинди артухъ ву.
Гьаму цифрйир улихьна йигъари гъабхьи пресс-конференцияйиъ РД-йин Минюстдин кIулиъ айи Ханлар Пашабеговди ашкар гъапIну.
Пашман улупбар
«Мисалназ, 2021-пи йисан ихь рес-публикайиъ нюкгьяр чIюргъбан 9131 дюшюшар духьна, хъа 2020-пи йисан – 5200. Улупбар аьхюдар вушра, СКФО-йиъ 8 вазлин арайиъ мицдар дюшюшар хьпан кIакIначи Дагъустан дар, Карачаево-Черкессия ву. Ухьу 4-пи йишв’ин алхьа», — гъапну дугъу.
Дагъустанлуйирин фикриинди, нюкягь чIюбгъбан асас себебар – нюкягь гъапIу касари сар-сарин хасиятар гъададагърайивал, ляхин адрувал ву. Мидланра гъайри, хайлиндари чпин уьмрин юлдшарин мюгьюббатниин шаклу гъахьиваликан, хаинваликан, дурари наркотикар вая алкоголин сурсат ишлетмиш апIури гъахьиваликан ва жара себебарикан кIура.
Республикайиъ нюкягь чIюбгъювалин дюшюшар артухъ гъахьну, хъа хал-хизан ккебгърайидарин кьадар цIиб. Гъубшу йисан 11 вазлин арайиъ Дагъустандиъ 8800 цIийи хизанар ккергъну, хъа 2021-пи йисан – 12600. Хизан ккебгъбан улупбарианра Дагъустан СКФО-йиъ 4-пи йишв’ин ал. Сабпи йишв лайикьлуди Ставрополь крайди дибисна.
Бабари бицIидар хпан улупбарикан улхуруш, му терефнаанра ихь респуб-лика кьяляхъ гъубзра. Гъябгъюрайи йисан 11 вазлин арайиъ Дагъустандиъ 39 агъзур бицIир бабкан гъахьну (2021-пи йисан 44 агъзур). Улупбар йислан-йисаз цIиб шула. Мисалназ, 2018-пи йисан ихь республикайиъ 49 агъзур бицIир бабкан гъахьнийи, му улупбар цIийидарихъди тевиш, 10 агъзур бицIириинди артухъ ву.
Гъи жигьилариз фу гьубкIрадарш, дурари хизантIан чпин маракьар гьаз зади дивраш, бицIи гъалатIарикан гиран дарапIди фици гъузруш, сар-сарин дих ебхьбан ва мясляаьтнахъна гъюбан бадали, жигьилари гьапIну ккундуш ва жара суалар хьади, узу Республикайин хизандин психологияйин центрин кIулиъ айи машгьур психолог Гьяжи Шамовдихьна илтIикIунза.
Сар-сарихъ хъебехъай
Психологдин гафариинди, гьарсар касдиз чан фикриъ айиб сар шлиз-вуш ачухъ апIувалин игьтияж ади шулу. Жилири вая хпири чан наразиваларикан вая шаду дюшюшарикан ктибтруган, вахт адарзуз вая дурцназу кIуру жюрейин гафар апIури, кIул ккадабгъну ккундар. Уьмрин юлдшихъ хъпехъуз саб-кьюб дакьикьа абгай ва ичв фикирра дугъаз ачухъ апIинай. Эгер инсан учвуз чахъ хъпехъуз даккнивалин ва учву чаз вахт жара дарапIрайивалин гъавриъ ахъраш, дугъу чан кIваъ айиб ачухъ апIуз жара кас агуз хъюгъру.
ШартIар мидиван
Эгер жилири хпириз вая хпири жилириз шартIар диври гъахьиш, фукьан мюгькам хизандинра аьлакьйир чIур хьуз хъюгъру. «Уву гъи дустарихъди футболиз гъягъюруш, закур сатIиди йиз дадайихьна гъягъюрхьа!», – кIуру хпири жилириз. Хъа ражари жилири, чан дустарихъди кафейиз гъягъбан бадали, хпириз цIийи ккурт масу гъадабгъуру. Дурар чпин арайиъ айи аьлакьйир пулинна мутмуйин вая гъуллугънахъ – гъуллугъ жюрейиз илтIибкIувалин сабпну гъавриъра хьидар. Хизандиъ мици шлуб дар. ШартIар мидиванай. Сар-сариз даккунди тамам апIурайи тIалабар бицIи вахтнан арайиъ кьюридизра атIуру.
Гюзчивал мабхан
Сумчир дапIну хъайигъан жигьилари сар-сарин гюзчивал гъабхуз хъюгъру. Гьарсаб хьуб дакьикьайик зенгар апIури, фуж наан аш, фу ляхниин машгъул вуш, шли зенгар гъапIнуш, гьерхри шулу. Эгер яв ккунириин ихтибарвал апIурадарш, сумчир гьаз гъапIунва? Уву ккуни инсан саб вахтнара жарарихьинди лигудар ва хаинвал апIудар. Хъа, эгер гьациб ляхин гъабхьиш, яв гюзчивали кюмек апIидар», — кIура психологди.
Планар йитIай
Жигьилари хал-хизан ккебгъруган, аку гележегдикан фикрар апIуру ва сар-сариз чпин сатIи вуйи уьмур фициб дубхьну ккундуш, кIван хиялар ачухъ апIуру. Аьламатнан ляхин ву, аьхюнуб пай жигьиларин сад вая хьуд йислан му хиялар кIваълан гъягъюру. Му кьюр касдин чпин хизандиз уьмриъ фу лазим вуш, чпин метлеб фу вуш, фик-рар гьархра. Эгер жилиринна хпирин сатIиди хизан артмиш апIбан гележегдиз вуйи планар адарш, дурар сатIиди гъузбан мяна адар. Гьаци дархьбан бадали, планар йитIуз кIваълан магьарханай. Ичв кIван хиялар тамам шулдаршра, дурарикан учву кьюридира фикир апIурайивали ичв хизан мюгькам апIуру. Сари тмунуриз ичв кIваъ айи планар кидитай. Кьаби гъахьиган, учву сатIиди наан дуланмиш шулуш, гележегдиъ шлу бицIидариин фицдар ччвурар иливуруш, дурарихъди фицидар тамшир апIуруш, хиялар ва фикрар апIинай. Му хиялари ва планари сар касра фтихьнакIан мажбур апIурдар, хъа аьлакьйир мюгькам апIуз кюмек тувру.
КIул ис мапIан
Уьмриъ шаду йигъарси, гъагъидарра шулу. Читинвалар адру уьмур кинойиктIан шлуб дар. Йиз тажрубайи улупурайиганси, хизандин улихь учIру месэлйир дийигъиган, хизан дабгъуру. Гьаз-вуш инсанар сатIидитIан ялгъузди саб дарш жара месэла гьял апIуз гьииди шлувалихъ хъугъру. Нюкягь чIюбгъбан асас себебар пулин дакьатарихъди ва уьзрихъди аьлакьалу месэлйир вуди шулу. Читинвалариан сатIиди удучIвуз ва улихь дийибгъу месэла сатIи гьял апIуз рякъяр агай. Думуган уьмри учвуз чан раккар ачухъ апIиди.
КучIал мапIан
Саб вахтнара сар-сариз кучIал мапIанай ва ужуб дару ляхин, ачухъ дарапIди, кIваъ мигъибтанай. КIван ачухъвал ва кIваантIан вуйи марццивал – му фуну аьлакьйиринра бина ву. КучIал ухди-кьанди арайиз удубчIвуру, ва учвухьна вуйи ихтибарсуз гьиссар уьмурлугъдиз гъузуб мумкин ву», — давам гъапIну дугъу.
Маракьлу дюшюшар
Ичв сатIи вуйи гьар йигъандин уьмур тIагъру аьдати йигъариз илтIитIибкIбан бадали, сар-сариз машквар тешкил апIинай. Хабарсузди жилириз ккуни хураг гьязур дапIну, бицIи пешкеш багъиш апIинай. СатIиди кинойиз, театриз, кафейиз, шагьрин успагьи йишварихьна, паркариз гъарахай. Хъа гъулариъ мицисдар шартIар адар. Душваъ мирасарихъди ужудар аьлакьйир уьрхюри, сар-сарихьна хяларди гъягъюз мумкинвал а. Хизан гъагъи месэлйир арайиз хуз вая яшамиш духьну жара хьуз кIури ваъ, бахтлу хьуз ва гележегдин планар кIулиз адагъуз ккебгърайиб ву. Гьамдикан гьаммишан кIваинди гъибтай.
