Умгьанат Сулейманова 

Аьдат вуйиганси, гьар йисан 27-пи сентябри ихь уьлкейиъ тербиячйирин ва мектебдин яшнакк ккуркьайиз вуйи образованиейин тешкилатариъ лихурайидарин йигъ къайд апIура. Гьадму йигъахъди аьлакьалу вуди, гъубшу гьяфтайиъ Табасаран райондин СиртIич гъулан «Солнышко» кIуру бицIидарин багъдиъ 55 йисан тербиячивал гъапIу Балакъардашева Жигьанханумдихьна, саб цIар суаларра хьади, дугъан пишекарвалин йигъ тебрик апIури, илтIикIунза. Ич сюгьбатнаъ узу дугъкан чав бицIидарихъди гъабхурайи ляхникан, алахьурайи читинваларикан, хъуркьуваларикан ктибтуб ккун гъапIунза.

Жигьанханум Ибрагьимовна Балакъардашева 1953-пи йисан Табасаран районди СиртIич гъулаъ бабкан гъахьну. Мектеб ккудубкIну, думу Хасавюртдиъ педагогвалин училищейик урхуз кучIвну. Пишейин эйси духьну, Жигьанханум Балакъардашева 1971-пи йисан багъри гъулаз бицIидарин багъдиз тербиячиди гъюру. 1993-пи йисан «Солнышко» думу бицIидарин багъдин заведующийди тяйин апIуру, ва му гъуллугънаъ тамам 20 йисанкьан лихуру. 2013-пи йисхъанмина Жигьанханумди хъанара чан тербиячивалин ляхин давам апIуру.

Тербиячийин пише Жигьанханумдиз бицIивахтарихъанмина ккуниб вуди гъабхьну. Дугъан дада Минаханум Амрахова ва аьхюну чи Рукьият хайлин йисари бицIидарин багъдиъ ляхин гъапIдар ву. Гъи дурарин пише Жигьанханум Балакъардашевайи давам апIура. 

– БицIидарин багъариъ увуси аьхю зегьметнан тажруба айи, яшлу тербиячи дишагьлийир тек­биртIан имдар. Гъийин йигъан бицIидарин багъарин гьял фициб ву?

– БицIидарин багъар, улихьнаси дарди, гизаф дигиш духьна. Гъулариан жигьил хизанар кюч духьну гъягъбиинди, бицIидарин кьадар йислан-йисаз цIиб шула. Улихьна йисари ич багъдиъ 120-кьан бицIидар шулийи, хъа гъи 70-80 бицIиртIан адар. БицIидарин багъариъ гъийин деврин программйир, пособйир, гьадму гьисабнаан адлу методикйирра ишлетмиш апIури, учу бицIидар фагьум жигьитнаан ухди артмиш хьпаз кюмек туврача. Абйирбабари уч’ина варитIан багьалу вуйиб ихтибар дапIна – чпин веледар. Хъа дициб ихтибарвал айиган, дурар шаклу хьуз гъитну ккундар. Асас вуди ярхи йигъан бицIидарин хатIасузвалиин, дурариз ицциб хураг тувбиин гюзчивал гъабхурача.

 – Тялукь яш гъабхьи бицIидари гафар апIурдар кIури, дурарин абйир­бабар, бицIидарин багъдиз тувиш, фици шул кIури, фикрикк ккахъну шулу. Гьациб дюшюшнаъ бицIидарихъди, дурарин абйир­бабарихъди фициб ляхин гъабхури шулучва? 

– Ич бицIидарин багъдин коллектив гизаф албагу, ужудар пишекрар айиб вуйич. Гьарсар бицIирихьна, дурарин хасиятариз дилигну, тялукь вуди янашмиш шулача. БицIидарихъди гъахурайи дарсарра, дурарин психикайин тафавутлувалар фикриз гъадагъну, тешкил апIурача. Мициб ляхни ужудар натижйирихънара хуру. Ав, гьамусяаьт гафар дарапIру бицIидар хайлиндар а. Дицистарихъди ляхин гъабхру психологар, логопедар айич. Хъа гафар дарапIру бицIидарин арайиъ аутизм уьзур кайи бицIидарра шулу. Дурарин абйир-бабариз профильный пишекрарихьна илтIикIбан теклиф диври шулча, фицики учхьан дицистар бицIидариз кюмек тувуз шулдарчухьан.

Саспи абйир-бабари, чпи наанкIа гъягъру вахтна бицидар чпихъди гъахуз мумкинвал адруган, дурар саб тяйин вуйи вахтназ учухь гъитри шулу. Хулаъ бицIидариз лигуз ужур ашра, абйир-бабариз, чпин бицIир жара бицIидарин арайиъ аргъаж духьну ккунду, дугъу чан таярихъди гаф-чIал апIур дупну, учухьна хъади гъюру. БицIидариз мина рягьятвалин йигъарира гъюз мумкинвал а. 

– Бязи абйир­бабари, мектебдиз гъягъру яш дубхьну адру веледариз бицIидарин багъариъ дарсар кивган, сабпи классдиз гъафидариз аьгъювалар гъадагъуз сарун маракьлуди гъубзурдар, кIури фикир апIура. Уву фици кIурава? 

– Сабпи классдиъ айирихьна, къад йис улихьнаси дарди, гьамус тIалабарра жарадар ву. Ав, гъи бицIидарин багъариъ ва мектебариъ гьязурлугвалин дережа заануб дубхьна. Хъа бицIирин артмиш’валин дережа дугъаз табиаьтди тувнайи удукьувалариланра асиллу ву. Дупну ккундуки, мектебарин программа гизаф дигиш дубхьна. БицIидарин багъдиъ дурариз урхуз, бикIуз улулупиш, хъасин сабпи классдиъ дугъаз читинди алабхъуру. Гьамусяаьт мектебдиз гъягъру вахт дубхьну адру бицIидар абйир-бабари аьлава вуди гьязурлугвалин центрйиризра гьаъри шулу. 

– Аьхиримжи йисари образованиейин цирклиъра, жямяаьтдин арайиъра бабан чIаларин гележегдикан гизаф улхура. Учвуз ихь чIалнан гьякьнаан, бицIидарин багъариъ думу улупну ккуниваликан фицдаркIа тIалабар гъахьунчвуз? 

– Узу сифте кIул’ан бицIидарин багъдиъ лихуз хъюгъю вахтари анжагъ бицIидарихъди вуйи машкврариз ихь чIалниинди шиърар урхури, сягьнайиин ихь чIалниинди вуйи спектаклйир улупури гъахьунча, гьаз гъапиш думу вахтна программйирра аьхю пай ихь чIалниинди вуйи. Хъа гъи вари программйир урус чIалниинди тувна, шиърар, махъвар урус чIалниинди ву. Саб-кьюб гаф гъапIну кIури, бицIидариз ихь чIал дубгъуз читинди ву. Мектебариъ табасаран чIал киврайи мялимарик, чIаларин аьлимарик гъалабалугъвал ка. ЧIаларин дарсарра цIиб дапIна. БицIидарин багъариъ чIал улупай гъапну кIури, думу удукьру ляхин дар. 

Учухьна гъюрайи бицIидар вари урус чIалниинди улхурайидар ву. Жвуван чIалнахьна дициб янашмиш’вал дубхьну ккундар. Хъа бицIидарин абйир-бабарра дицдар тIалабариин рази дар. Дурари бицIидарихъди урус чIалниинди гафар апIуб тIалаб апIура, гьаз гъапиш, абйир-бабари кIурайиганси, «сабпи классарин программа читинуб ву, хъа урус чIалниинди вуйи гафар аьгъдру вахтна дурар дарснан фици гъаври ахъру?» «Учуз закурин йигъан дурариз дарс улупуз читинди алабхъуручуз. Ич бицIидари ОГЭ ва ЕГЭ тувну ккунду», – магьа дурарин гьякь. Гъюблан-гъюбаз бицIидарин багъариъ лихурайи тербиячйириз бицIидариз тIабасаран чIал улупуз читин хьибди. 

– Ичв коллективдиъ жигьил пишекрарра айичв. Дурари бицIидарихъди фициб ляхин гъабхура?

– Гьамусяаьт бицIидарин багъариз гъюрайи жигьил тербиячи дишагьлийир зигьимлу, заан образованиейин дипломар айи ужудар пишекрар ву. БицIидарин багъариъ кIваантIан марцциди ляхин дапIну ккунду, дарди гъабхьиш ихь бицIидарин гележег фициб хьибди? Амма, гьяйифки, бязи жигьил тербиячйирин чпи апIурайи ляхнихьна думукьан гьевес ади шулдар. Гьамциб аьгьвалат ву мектебариъра. Мидин себеб гьюкуматди туврайи маважибдин кьадар ву. Улихьди мялимдиз гьадмукьан гьюрмат айи. Хъа гъи гьюкуматдин терефнаан му ляхниз лазим вуйи дережайиъди фикир туврадар. Думу учухьна вуйи гьюрматсузвалра, бицIидарин гележегдихъан вуйи жавабдарсузвалра ву. Узуз йиз адашдин гафар кIваин шулузуз. Дугъу, ужудар пишекрар ва ужуб сагъвал дубхьну ккундуш, мялимар ва духтрар ужуб маважибдихъди тямин дапIну ккунду, кIуйи. 

Сюгьбатнан аьхириъ газат урхурайидар бахтлу дада, хпир, тербиячи мялим Жигьанханум Балакъардашевайин хизандихъдира таниш апIуз ккундузуз. Думу аьдати хизандиъ бабкан гъахьну: адаш Ибрагьим Бабаевич – бухгалтерди, дада Минаханум Амраховна бицIидарин багъдиъ лихури гъахьидар ву. Жигьанханумра кади, дурари кьюр риш ва юкьур бай тербияламиш гъапIну. Варидариз образованиера тувну. Жигьанханумдиз кьюр бай ва кьюр риш а. Элнара ва Альфира педагогвалин колледж ккудубкIну айидар ву. Альфира хайлин йисари СиртIич гъулаъ мектебдиъ мялимди гъилихну, Элнара Дербент шагьриъ айи уларин рябкъювал уьбхру «Стигма» центриъ лихура. Хъа баяр Темирлан ва Мурад эскервалин гъуллугънаъ а. Худлар йицIикьюр, гудларра шубур а.