Йиз уьмриъ узу гьаму макьалайиъ хурайи мисаларин шагьид гъахьунзу. Гьаци вуйиган имбудариз ихтиятвалихьна дих апIураза. БицIидар, фицдар вушра, тахсиркрар дар, тахсиркрар ухьу вухьа – аьхюдар, уьмур гъябкъдар, уьмрин тажруба айидар. БицIидар рази ктаурча кIури, дурарин хилиз хатIа айи мутмйир (шиш, гаркIал, лезвие, екIв) тувуз хай даршул. БицIидариз, хъюлар апIури, ишури, чпин метлебар тамам дапIну ккун шулу, аммаки натижайиъ хатIалу мутмйирикан фу шулуш, дурариз аьгъдар, аьгъю апIузра ккундар.
Байвахт! Вижнасузвал, гъайгъусузвал, надинж’валарин кьадарсузвал, авамвал! Вари баяр-шубар илтIикIнайи вахтна, пистон гъвандиин дивну, сар бали зиълан дидиз табушв гъиву – аьхю пIакьнан сесра гъабши, гъвандикан кутIурччву тикйирикан саб багахь дийигънайи шуран улиъ гъиву. Духтрарихьанра фукIа апIуз гъабхьдар. Риш улихъ мягьрум гъахьну.
«КIинтIмаргъ» тамаши гизаф баяр-шубар хьайи йишвахь хатIа айиб ву. Зарбди гъюрайи кIинтI гъафилди айи тамши апIурайидарикан санурин кIулиъ гъиву. Думу, фикрихъан душну, саб хайлин вахтна дахъну гъузу – машнаъ гъивнийиш, хъана аьхю хатIа хьуз мумкин вуйи.
Кьюрдну, йиф айи вахтна, бицIидарин тамшир апIуз гизаф аьшкь шулу: мярхяриъди чвурхуз, йифун аба ктапIуз, чиб-чпиз йифун тупар йивуз… Кьюр касди сари тмунурихьинди йифун тупар йивуруш, хатIа хьувал арайиз дяргъюзра мумкин ву, хъа гъварчди айидарихьинди йивруган, сарин даш сарин улик, машнак кубкIну, хатIа гъахьи дюшюшарра шулу. Шлиз аьлхъюб, шлизра – ишуб.
Машиндихъан хъичIихну чвурхуз ккунидарра шулу – му рябкъюри-рябкъюри гъюрайи бедбахтвал ву. Бедбахтвал ву гьяракат кади гъюрайи машиндин улхьан гьутIурччвуб, рякълан улдучIвурайиган зарафатар, тамшир, аьлхъбар апIуб. Кючейин къайдйир чIур апIуб, ихтият дарапIуб – му хатIа-балайихьна вуйи рякъ ву.
Барут тамшир апIру мутму дар. Думу аьхю гьяракат кади цIа алабхъруб ву ва, аьгъюди ишлетмиш дарапIиш, гизаф хатIа кайибра ву. Жигьилари (чпин авамвалиан) аьхю гъвандиин гизаф кьадарнаъди барут дабхьну, ис алахъну имиди, дидик цIа кипру. Вари гьутIурччвуз хъуркьундар – санурин машар бегьемди гъургну. Улар арццуз даршули, машар дяргъну, гизаф вахтна жигьил ахниъ дахъну гъахьну.
Патронарра тамшириз ишлетмиш апIру мутмйир дар. Сар жигьили патрондихъ хъайи барут архихьди хъадабгъру вахтна, гъизгъин гъабхьиб, думу хиларигъ тIубкIуру – натижайиъ жигьил кьюбиб уларихъра мягьрум шулу, тIубаризра, ликризра шикаствалар гъахьну. Саб гафниинди, жигьилин аку хиялар мучIу гъахьну.
Ихь яшлуйирин гафар ву: «Зарар кайи зарафатра апIуз хай даршул». Дакьикьайин аьлхъюб арайиз хурза кIури, тмунуриз гиран шлу, хатIа кайи гьяракатар апIуб – му гьякь инсанвал кайи, тербия хъайи касди апIруб дар. Гъягъюрайи баярикан санури тмунурин жибдиъ, кирбтикан кадатну, петарда ипру. Натижайиъ, гъутIубкIу вахтна, бализ гучIра шулу, петарда адабгъурайиган, тIубариз зийнарра гъахьну, хъа дуствалра чIур, гъабхьну.
Гъунши уьлкейин жилариин гьамусяаьт гъягъюрайи дявдин гьяракатариъ бицIидарра, бицIидарин уюнжагъарра ишлетмиш’валиъ ирчна – дурарикан тIуркIру, хатIа кайи мутмйир духьна. Аьхю касари чпин бицIидариз аку, шадвалихьди абцIнайи дюн’я яратмиш дапIну ккуни йишваъ, дурар писваларин, инсафсузваларин, инсансузваларин шагьидар хьуз гъитра. Фуну терефнаан ухьу, аьхюдар, ихь бицIидариз чешне шула?!
БицIидар гьарвахтна гюзчиваликк духьну ккунидар ву. Жвилли шарикарихьди тамшир апIурайи вахтна бицIидарикан сари думу хътIюбкъюру, тмунурин ибаъ абсру, шубурпирин – хъюхъниъ. Варидариз духтрин кюмек лазим шулу. Гизаф хатIа кайи шей’ар (руб, мих) хътIюбкъру дюшюшарра шулу. БицIирин хил рубкьру йишвахь дармнар дивуз затра хай даршул.
Ухьуз гьарган ерхьурайи, рякъюрайи гафар ву: «БицIидарихьан кирбтар жин апIинай!». Кирбит ихь хизандиъ фукьан герек шулуш, бицIидарин хилиъ думу хьувалихьан гьадмукьан ихтиятра дапIну ккун. Дидкан фициб хатIа-бала шулуш, бицIидар гъаври адар – дурариз думу уюнжагъ ву, хъа натижайиъ ухьуз, шлин чвуг, шлин эпел, шлин хулар гъургну кIури ебхьуру. Хъа цIихьан гьергуз даршлу кьабидар, инвалидар, бицIидар аьжалин хилиъ ахьиш, имбудариз му уьмур – уьмур дар, зат сагъ даршлу гъагъи зиян ву.
Яшлу касари, бицIидариз рябкъюри, мал, чарва, пеъ мубкканай, кIури шуйи. Дурариз гьяйванатарин ухди язухъ шулу, фикризра харжи терефнаан асар дапIну, бицIидари ухшар гьяракатар апIуз мумкин ву. Сасдар аьхю касарихьанкьан гьяйванатариин гаркIал иливуз шулдар, ифи гъябкъган, кутIушврударра шулу. ХатIа кайи шей’ар, бицIидари ча кIурушра, ча кIури ишурушра, тувну ккундар. Саб ул бюркью вуйи сар жигьили чан дадайиз суал тувру:
– Дада, гьаму йиз ул гьамциб гьаз гъабхьну?
– Уву, бицIиди вуйиган, гаркIал ча кIури ишури ккебебехъруган, тувнийза увухьна. Хилиъ гаркIалра ади гъажаргънийва. Алдакурин, гаркIал улик кубкIну, увуз хатIа гъабхьнийи.
– Жан дада, узу гьамусдизкьан ишури имид хьидийинхъа? Йиз уьмриз гьаму хатIайикан фукьан манигъвал аш, рябкъюравузки!
Ихтиятвал, ихтиятвал, ихтиятвал! Му ляхин лап улихьна вуйи вахтари гъабхьиб вуйи. Дербентдиан Хючназ ачухъ машиндиъди гъюрайидарин арайиъ саб десте шубари зарафатар, аьлхъбар апIури, рякъюн гъирагъдихъди хъайи рукар-кюлерихьан затра ихтият апIури гъахьундайи. Нубатнан ражари машаригъян гъядату кюлерикан сану шуран улиз хатIа гъабхьи. Духтрарихьанра кюмек апIуз гъабхьдар – риш сабуну улихъ мягьрум гъахьи! Герендин ихтиятсузвал, вижнасузвал – вари уьмриз шикаствал, хажалатвал.
Аьхюну чина (8 йис) бицIину чве (6 йис) уьлер кадагъу ттирнин гъирагъдиин дусну тамшир, зарафатар, аьлхъбар апIурайи вахтна, бай кIул исихъди гъизгъин цIа кимбу аржлариинди ахъру. Риш му геренди балин ликар дисуз хъуркьру, аммаки, гуж удудукьри, гъардаш зинади адагъуз кьанар гъахьну. Аржларик балин гагь кIул кубкIри, гагь дурариз бацар йивури, вахт гъябгъюру. Ишури, гьарйир апIури, шуру бай аьжаликкан ккадагъну, аммаки думу саб хилин тIубарихьан мягьрум гъахьну, кIуликра миж гъубзну.
Аьдати кьюрш! Рякъру гьялариан, думура хатIа айиб вуйиштIан! Силбар завузди жилиин дипну, улихь-кьяляхъ, улихь-кьяляхъ ултIуччвурайиган, кьюршлиинди раст гъабхьи ликриъ дидин слиб абсиган, бал’ан утIубччву гьарай гъира ибарихъ хъмийиз. Зиян гъабхьи йишв зегьерламиш дубхьну, бай гизаф вахтна гьялсузди гъузу.
Фтикан вушра уюнжагъ апIуз хай даршул. Кьючлариан йивну сари жакьв йибкIуру, тмунури гъуншдин унчIварин шюше уьбгъюру, хулан гъушариз хатIа апIуру. БицIидариз рябкъру йишвахь екIвра дипуб ужуб ляхин дар – думу хатIайихьна вуйи рякъюз кюмек ву. Миржид йисаъ айи шуру, гурдахъ дипнайи екIв гъадабгъну, тIул хъадабтIурайи вахтна, чан тIуб ултIубччвну.
Ихь арайиъ кIурайи агъаларикан вуйиб ву: «Пис хуйин – улхьан, пис гьяйвнин – кьялхъян, хъа пис касдин улхьанра, кьялхъянра гъягъюз ихтият апIин». Гьяйванатарин тIабиаьтнан гъаври хьуб читин ляхин ву. Дурарихьди тамшир, зарафатар апIуб дюзди гъюрдар. Сар жигьили чпин жердрахьди, кIарчар дидисну, кIулиъ кIул удубкьну, хъзигури, «тамшир» апIурайи вахтна, жердру зарбди кIул тIубччвуру, машнак кIарч кубкIну, бализ аьхю зиян шулу. Му, гьелбетда, ахмакьвалин натижа ву. Маларихьан инсанар йихру дюшюшарра гъахьну.
Мурар уьмриан гъадагънайи мисалар ву, сиягь хъана яркьу апIуз шулу. БицIидар, жигьилар чIуру ляхнарин, пис тербияйин ухди тясирнакк ккахьрудар ву. Уьмрин рякъярилан улдугуру, ва дурари чпин гележег бахтсузуб апIуру. Ухьуз кми-кмиди ерхьру гафар ву: «БицIидар адру йишваъ аьхюдар шлуб дар», «БицIидар ихь уьмрин гележег вуйихь». Гьаци вуйиган гъи ва гьарган ухьу дурарин уьмриъ хьуб ихь гирами буржи вуди гьисаб дапIну ккунду. Абйир-бабари, мектебариъ лихурайи мялимари, жямяаьтлугъ касари ихь баяр-шубар тербиясуз инсанарин тясирнаккан уьрхну ккунду, ухьуз, фуну терефнаан вушра, ихь бицIидар гьякь ватанперверар хьпан бадали чешнеди улупуз шлу ккудубшу вахтнанра, гьамусдинра игитар ахьуз, игитвалиин биналамиш дубхьнайи тарих ва заан, чешнейиз лайикьлу, хъуркьувалар ахьуз.
М. Гьяжиибрагьимов,
Ккувлигъ гъул
