(поэмайин чIукIар)

Аьбдулмажид Къурбанов

 

… Гьамус лигухьа, урхрур.
Эвелцниз дегьвахтари
Фици духьну аш гьязур
Табасаран хулариъ.

Хъубкьайиз гъулаз машквар
Гьеле йигъар ккимиди,
Дарсна вариди хулар
Марцциди ва лизиди.

АлапIна гъи цIа гамдигъ,
Гьяйиф дарапIди гакIвлар.
Айиганси хулаъ ригъ,
Ургура гамдигъ аржлар.

Дивуз, гъафибси хялар,
Гьязур ву хураг ургуб:
Афрар, гинжврар ва дангу,
Аварша, чIиргънин галар,

Пеъ, цIикбар… Хъа гьацира
Рябкъру йишвахь мяжмягъиъ
Дивна аьхю-бабари
Тувуз беннен-баяриз

Саб аьхю чIвеъ савкьатар:
Муртйир, аьмлюхъяр, хифар.
Лазим гъабхьиш пеъ чагъи,
Лиг, гьяятдиъ либцура.

Гаф адар, машквриз багьа
Гьязурди а … Хъа магьа
Гъюра беннен-баярра,
Хьади цIару маргъарра.

Шадвал, аьлхъюб, зарафат
АтIагна гъул вуйибси.
Гьятта аьдати гафар
By кайидар тIилисим,

КIураш беннен баяри
Мяълийиъ аьхю-бабаз.
Шлин-вушра хуш хьибди кIваз
Мяна гьаму гафарин:

«Эвелцан а либцури,
ЦIийир-мяхъяр ургури,
Амсар-дифар рузури.
Дерниъ харар айин яв,

Марцакк чIукIар ккайин яв,
Жан аьхю-баб, аьхю-баб?
Гьаму цIару маргъ увуз,
Адабгъ саб мурта учуз!»

Шадвал, аьлхъюб, зарафат
АтIагна гъул вуйибси.
Шли муртйир, хъа шли хифар
Ахьри а беннен – талсиъ…

* * *

Гьаму вахтна накьваригъ,
Гъулан зиихъ, таблиин,
Багахь Машквран гьванарин,
Садакьйир гъахру гьарин,

Гъулан жилар, хулахъ cap,
Хьади гьарсарихь афрар,
Ккилигура, уч духьну,
Гъяйиз варитIан яшлу.

Магьа думура гъафну,
Ккудубкьури маргъ цIару.
Маргъ гъапиган, маргъ дар гьа,
Накьишари дабалгна!

Варж йис ву му кьабирин,
Йифси, лизиб ву мужри.
Амма улариз ими,
Жигьилинси, рябкъюри.

ЯгъчIвур йисан гъулаъ му
Аьхюсакъалди гъахьну:
Гьарсаб ляхниъ вуйир мерд,
Пай aпIpyp жарарин дерд;

Лизибдиз кIаруб даркIрур,
Дюзвалин тереф бисрур.
ГъапIну, кIур, дугъу талаф
Дявйириъ душмнар гизаф.
«…»
Агьалйири му гъулан
KIypy дугъаз: «Ич Аба…»
Дугъу, дифаригъ аку
Дябкъну кIару амс бицIи,
Фикрикк ккахъну, ва гъапи:
«Амси хьибди гъи-закур».

Хъасин, унтIак кивну хил,
Вардилан илбицу ул,
Алдабгъну бачукI ругъул,
Мак гъапIу жилиз гъахи.

Дих дапIну чан улихьна,
«Кьабул апIин Эвелцан!»
Дупну, дугъу маргъ цIару
Туву Аьхюсакълихьна.

Хил алдатну маргълилан,
Кьабир аъну чан хабаъ,
Кивну маш дугъан машнак,
Гъахи жилиз дапIну мак,

Ва, илдицну ургубан
Машврин гергми гъвандилан,
Сесниинди умун, саф
Аьхюсакъли гъапи гаф:

«Эвелцан гъювал гъулаз
Вардин мубарак ибшри!
Гъит, ихь гьарсарин хулаз
Диди ужувлар хури.

Танхлиъ бул ибшри тахил,
Хяраъ – укI, хъа хутIлиъ – чар.
КкудубкIуз ккебгъу ляхин
Кьувват тув учуз, Умчар!

Хъа гьамус, йиз гъуландар,
КIваин дапIну гъийихдар,
Пай апIидихьа афрар,
Гьархидихьа гиранар».

Аьхюсакъли му гафар
Пубси, ургур кас гъафи.
Варди дибисну сини,
Машкврин гергми гъвандилан

Ургубан илдицу ва,
Иливайиз гьянафи,
Ккарагу: «Ич садакьа
Кьабул апIина, Умчар!»

Уьбхюри абйирин дин,
Сифте са-саб чIукI диву
Гьарсаб накьвдин гъвандиин,
Хъасин вардиз пай гъапIу…

* * *

МучIу шула, ва хъивна
Кьиблайин мани микIар.
Вари гъюра гимихьна,
Албагна зюрдун букIар.

Мина дуфна жигьилар,
БицIидар ва кьабидар.
Дирчну хулаъ чпин ляхнар,
Хпарра дуфна. Хъа магьа
Гъюра Аба, хьади цIа
(Кипна гъурарин кацIак).

БукIарихьна хъуркьубси,
«Ичв Эвелцан мубарак
Ибшри!» дупну, Абайи
ЦIа кипу. Му арайиъ
Хядарихьна хъубкьрубсиб
АтIабгу гьарай-вургьай.

Шад духьна, лигури цIиз,
Аьхюр, жигьил ва бицIир.
Аку хядарси, цIюмгълар
Тап завариз тIирхура.
Магьа, дидисну хилар,
Вари цIихъан хълицура…

Хъана, гъарзар рахрубси,
АтIабгу гьарай-вургьай:
Кьиблайиз алдабкну гьар –
Ужуб дубхьну ккунду йис…

КIури чпин кIван хиялар,
Гизафси ккунивалкан,
ВартIан кIубан жигьилар
УлтIуччвури а цIиллан.

Жигьилариз лигури,
Кьабидар а сюгьбатнаъ,
Чпин вахтар кIваин хури,
Ктитура ихтилатар:

Фици гьунши гъулариз
Эвелцнак чпи гъягъюйиш,
Фици кIул шавли хьайиз
Жуккмариъди ертуйиш…

Агь Эвелцан, Эвелцан!
АйиштIан увуз кьувват.
Кьабиваликра хлинццар
Киршуз магьа гъитнава.

Лиг, Ярбай ухьуз таниш,
Люкьси, тIиркIура ялхъвниъ.
Фуж ву ялхъниъ айи шив?
Гьелбетда, дугъан гъунши!
Уьру духьна зурначи,
Иппри, илжарси, гарцIлар.
Ицли духьна далдабчи
Зарбди йивбу кIитIкIитIар.

Айиганси гьюжатнаъ,
Варди йивура гарччил.
Ялхъван ккудубкIган, мяъли
Ккебгъра дишла шубари…

Ваз аьлхъюра завариъ –
Сюгьюрнан йишв ву ахъли.

* * *

ГьацIишвар ву. Хъа ахуз
Сарира алдабгъурадар.
КтIубшвуз гъибтри адар цIа,
Гъирчри гакIвлар ва цIирцIар…

* * *

…Эвелцан-цан либцура,
ЦIийир-мяхъяр ургура…
Му йишв ккудубкIрубси дар,
Шадвалиъ а гъуландар.

Сасдар деъна цIихъ, гьацIар
Уч шула апIуз «УфцIа».
Гъач, йиз урхрур, ухьура,
«УфцIа» фу вуш, лигухьа.

…Аьхю рубдиин аржал
Улубччвна ва мурслихъди
Хамхрикк ккибхна. Дидихъди
Жигьиларин а гьюжат.

Дийигъна гергми цIарнаъ,
Йишвлан ришвуз хай шулдар,
Гъузрадар аржал машнак
КубкIуз, апIури уфар.

Аржал кубкIиш, гаф адар,
Гьязур апIин савкьатар –
Жигьилар хулаз гъиди,
Чпиз ипIруб аьбкъин пиди.

Варди уфар aпIypa,
Хъа кьюр чиб-чпиз лигура.
Хиял шулуки, мурар
Чиб-чпиз затра гъяркъдар дар.

Лигувалхьан улариз
Уф апIуз адар мажал.
Ва гергми цIарнаъ аржал
Рябкъюрадар мурариз.

Сабпну сюгьюрнан нивк’ан
Дагъанбай гъахьи уягъ,
Амма, амма гъабхьну кьан –
«УфцIа» хъабхъну, вагь, дугъахъ.

Гьаз гъабхьнийкIан кIул шавли,
Лигруган думу шураз?
Мугъаз гъидихъну ахъли
Учв ккунир ва ккунир чаз.

Ккунхьували ацIнайи
Дагъанбай улихь гьучIву,
Жигьилар рякъюъ учIву
Савкьатариз «УфцIайин».

* * *
Шадвал, аьлхъюб, зарафат
AтIагна гъул вуйибси –
Давам шула мярака.
«…»
Ригъ гьудубчIвру терефнаъ,
ЦIаси, ахсрар ургура.
КIакIариин тепйирин
Гъургу зюрдун букIарин
ЦIюмгъларикан, шул хиял,
Кабхъну дурарик ялав.
Гимлан вари гъягъюра –
КкудубкIну йишв сюгьюрнан.
Фуж гьялак ву чан ахуз
Кивнайи бицIидарин
Машнакан ктатуз шюкьян,
Пуз дурариз гвачIнинган:
«Кьамкьамиса-баб гъафну,
Учвуз савкьатар гьахну…»
Гьяркат ву жигьиларин
Штулан хахар ултIухуз…

* * *

Дарин фициб азгар йигъ!
Дуфна гьулаз хьадукар.
Эбелцан-цан либцура.
Дерниъ харар урхьура…

Эй, дагъанжви, абцц яв ракк,
Гъюра гъуландар машкврак,
Рази хьуз дурар увкан
Ургуб хураг див кIаркIтIигъ:

Афрар, гинжврар ва дангу,
Аварши, чIиргънин галар,
Пеъ, цIикбар. Гъит Эвелцни
Вардиз шадвалар хури;
Артухъ апIри хяраъ укI,
Танхлиъ дяхин, мух ва дукI;
Ярхла апIри гъалмагълар,
Иццрушнар ва дявдин гур!..

БицIидаринра девран
Дубхьна, гъваълан гъваина
Лицура магьа дурар;
ХъитIну ярхиди тIурнар,
Ибхри а кюмгъриан дигъ
Аьхю-бабахьна, гамдигъ
Уржури айирихьна
Шибриин машкврин ганжврар.

Аьхю-бабарикан шли
Ивиш, кIюгъял дарапIди,
Гизаф савкьатар дигъаъ,
Сабхилди кIура дугъаз:
«Хъиршри увухъ, аьхю-баб,
Сар ужур ва кIубан бай!»
ТIибхура гъул’ин шадди
БицIидарин му мяъли.

Хъа аьхю-баб кьискьис вуш,
KIypa, вардиз ебхьрубси:
«Хъиршривухъ, аьхю-баб, риш,
КIул’ин алир гараниш,
Гъеебхьдарра аьлхъюра,
Аьхю бабаз хъял гъюра.
Тувдийи артухъдиси
Савкьатар, гиран гъабхьнуш.

Вагь, бицIидар гъваълан гьаз
Шадвалин гьарайнахъди
Гъюлягъинди жаргъура?
Хуйирира aпIypa,
Аьлхъюрайиганси, аьмпар.
Му гъунши гъул’ан гъямпIар
Далдабу-зурнайихъди
Гъюра, лиг, Дагъан гъулаз.

За дапIна цIapy маргъар
Ва мяълийир aпIypa:
Улихь хьа кьюр гъямпI-хялижв,
Сарихъ хъибтIна кьунан рижв –
Вахт-вахтнак aпIypa «меъ!»;
Тмунуриз ухшар ву швеъ –
Ккалакьури лицура
Ва aпIypa къумбацар.

Дурарик уйинар ка,
Гизаф, адрубкьан кьадар.
Аьгъдарди, фужкIа нагагь
ГъямпIариз гьахьиш багахь,
Дарпиди бицIир-аьхюр,
Дишла машнягъ гъябхьди хю.
Гиран, я хъял апIруб дар
ГъямпIарин уйинарикан.

Мяълийир ва зарафтар
ТIирхура укIу завуз…
«…Дерниъ харар айин яв,
ЦIигьран ликар ккайин яв,
Ккайин яв марцакк цIикаб,
Жан аьхю-баб, аьхю-баб?
Гьаму цIapy маргъ увуз,
Адабгъ учуз саб мурта!»

Гьамци, зурна, далдабу
Йивури, гъягъюра, лиг,
Урнарихъна гьарсарин.
Хура аьхю-бабари
Муртйир, хифар, аварши
Ва цIикбар айи сини.
Гъюру Эвелцан ибшри
Хъана ужубна шадуб!