Зубайдат Шябанова
Табасаран райондиъ апрель ва май вазари гъургъу мархьариан вари райондин инфраструктурайиз ва агьалйириз аьхю зарар гъабхьну. Шту рякъяр гъухну, гъядар пуч гъапIну, хуларин зирзимйир ва хянар шту ккаъну, жилар кчвурхуз хъюгъну, ва агьалйир чпин ужагъар дирчну гъягъюз мажбур гъахьну.
Гъагъи аьгьвалат арайиз гъафи райондин гъуларик Халагъ ва ТинитI гъуларра кахьра. Му гъулариъ гъядар ахьру гьялназ гъафну. КIулди райондикан улхуруш, рякъяр 30 йишвхьан пуч гъахьну.
Гъи Табасаран райондиъ мархьар ургъбахъди арайиз дуфнайи аьгьвалат аннамиш апIбан ва диди туву зарарназ дюзди кьимат тувбан бадали учу райондин глава Мягьямед Къурбановдиз суалар тувунча. Дурар гъургъу мархьарихъди, ккадахьу гъядарихъди, агьалйирин хулариз гъабхьи зарарнахъди, гъулариина кучвурхну гъюрайи жиларихъди, шид уьбхюрайи йишварихъди, агьалйириз туврайи кюмекнахъди ва гележегдиъ гъахру ляхнарихъди аьлакьалу месэлйирикан вуйи.
Гьамус ачухъди пуз шулзухьан: гъийин аьгьвалат арайиз гъюбан себебар сабна кьюб дар. Мушваъ гьюкмари йигинди ляхин апIувалра, бюрократвалин къайдара, инсанарин сабвалра, агьалйири, къанундиккан кIул ккадабгъури, чпи-чпиз диврайи «мюргъярра» а.
Гъи Дагъустандиъ мархьар ургъбан натижайиъ 36 мектеб лап гъагъи гьялназ гъафну. Табасаран район му аьхю бедбахтвалин саб бицIи пайтIан дар. Амма гьамушваъра, гьарсаб гъубху рякъ вая шту ккапIу хал шлинкIа учIвру гъагъи дерд ва аьхю хажалат ву.
Рякъяр ва гъядар
Аьхю мархьар ургъбан кьяляхъ сабпидарди уларикк ккадахьнайи рякъяр ва гъагъи гьялназ дуфнайи гъядар ккахьра. Райондиъ 30-тIан артухъ йишварихьан рякъяр пуч гъахьну. Амма гъи вари гъулариз гъюз-гъягъюз рякъяр а.
16-пи июнди ЦIийи Лижва гъулан багахь Рубас нир’ин али гъяд абхъну. Думу абхъру вахтна, аьхю бахтнаанси, душв’ин фужкIара алдайи.
Дагъавтодорин пишекрар Табасаран райондин главайихъди, райондин прокурорихъди ва райондиъ рякъярин месэлйириз лигру идарайин вакиларихъди думу йишв’ина гъушну ва кьатI’и къарар адабгъну. Дуфнайи пишекрари тяйин гъапIганси, думу гъяд сифте кIул’ан уларихьан гьадапIну гъибтру къайдайиинди дивнайиб вуйи. Гьаддиз гъядхьан гъи штари чаина туву гъагънан улихь дурум апIуз гъабхьундар. Гъафи комиссияйи гьадму гъяд али йишв’ин цIийи ужуб гъяд дивбан къарар адабгъну. Амма думу дивайиз проектдинна сметайин документация гьязур дапIну, сифте госэкспертиза, хъасин торгар духну ккунду.
«Гьадму вари процедурйириз асккан гьисаб сад йисна гьацI вахт лазим ву. Проект тартиб апIуз, экспертиза гъадабгъбаз ва конкурсдин бинайиинди проект юрутмиш апIрур гъядягъбаз (торги) хайлин вахт лазим ву», – кIура Мягьямед Къурбановди.
Йисна гьацIан арайиъ ужуб рякъ адарди гъузуб – му лап гъагъи меэла ву. Хъа думу тикмиш апIузра фукьан вахт гъябгъюруш, гъи сарихьанра пуз шулдар. Гьаддиз гъяд тикмиш апIайиз Дагъавтодори ва райондин администрацияйи абхъу гъядун гъвалахъ вахтназ вуйи рукьан гъяд (САРМ) дивбан йикьрар гъапIну. Райондиъ дицисдар гъядар швнуб-саб а, дурар ляхник кади хайлин йисар ву. Думу гъяд саб вазлин арайиъ дивуз планарик ка. Хъа гьамусяаьт агьалйир чпин хулариз жара гъуларианмина илтIикIури гъюз мажбур духьна.
Халагъ ва ТинитI гъуларин гъядарикан улхуруш, мушваъ аьгьвалат жараб ву. Му гъулариъра гъядар гъагъи гьялназ дуфна. Дурар рас апIуз мархьар яваш гъахьиган хъюгъди, фицики мархьарин кьяляхъ жил лап ламун дубхьна, ва нубатнан мархь убгъбан кьяляхъ, думу, кучвубхури, хъана рякъ’ина гъюра. Тикилишчйир вари ляхин цIийи кIул’ан апIуз мажбур шула.
«Ляхин ккебгъри-дипри, ккебгъри-хътакури, хъасин ебццуз хъудрубкьу ламун жил рякъяриина гъюрайи дюшюшар гизаф шула. Гьаддиз учу ригъ али йигъар хьайиз ккилигуз ва гьадмуган ляхнихъ хъюгъюз йикьрар гъапIунча», – гъаври тIаъра главайи.
Кьюб гъулан гъядар ахтармиш апIбаан хайлин ляхин дубхну ккудубкIна. Проектдинна сметайин кагъзар, актар республикайин комиссияйиз хъадаъна. ВаритIан асасуб гьадму вуки, Табасаран район Дагъустандин главайин жягьтлувалиинди гьяракатнаъ ипу цIийи программайик кабхъну. Гьадму программайиинди ТинитI гъулан рякъяр рас апIуз 6 миллиондихьна ва Халагъ гъулан гъяд къайдайиз хуз 4 миллондихьна харжар республикайин бюджетдиан жара апIиди.
Шту ккадабхъу хал сабра адар
Рякъярихъди сабси комиссияйи аьрзйир гъафи агьалйирин 200-тIан артухъ хуларра ахтармиш гъапIну. Амма, главайи субут апIурайиганси, думу аьрзйир вари гьякьлудар дайи.
«Бязи инсанариз жара касарин бедбахтвалиин чпизра файда вая хайир абгуз ккун гъабхьну. Гьаддиз гьарсаб аьрза комиссияйин вакилари кьатI’иди ахтармиш апIура», – ачухъди кIура главайи.
Мушваъ къайд дапIну ккунду, хал гележегдиъ ишлетмиш апIуз даршлувалин къарар ялгъуз сар главайи адабгъурайиб дар. Дидиз гъабхьи зарарин кьимат тялукь комиссияйи тувра. Думу комиссияйин дахилнаъ, администрацияйин вакиларси, ГО-йин ва ЧС-дин ва гьацира райондиъ айи федеральный ва республикайин идарйирин гъуллугъчйирра а. Гьарсаб дюшюш къанундиъ улупнайиганси, ижмиди ахтармиш апIура. Эгер комиссияйи къанундин уьлчмейиъ улупнайи далилариз тялукь дарди, шид убчIву хал яшамиш хьуз хай дарувалин къарар адабгъиш, главара, комиссияйин вакиларра уголовный жавабдарвалихъна хуру. Гьаддиз му ляхин тялукь органарин гюзчиваликкди гъабхура.
Ахтармишарин натижайиъ мялум гъабхьиганси, райондиъ мархьари ккидипу ва яшамиш хьуз хатIа айи хал сабра адар. Ав, цаларин бязи йишвар пуч ва зарар гъахьи хулар а. Дурарра хуларин гьяятар, хьадан кухнийир, ахъар, хянар ва зирзимйир ву. Амма къанундиинди компенсация яшамиш шлу хулариз зарар гъабхьигантIан тувуб улупнадар. Райондин агьалйир компенсацияйиз ккилигура, хъа къанундиинди дурариз думу тувуз ихтияр адар.
Сабсана читинвал гьаддиъ аки, аьрза хьади илтIикIу 90 процент агьалйирин хуларин хусусивал тасдикь апIру саб жюрейинра документ адар. Хайлиндар 10 йисариинди думу хулариъ, юридический кагъзар къайдайиз дархиди, яшамиш шули гъахьну. Хъа компенсация гъадабгъбан бадали, кагъзар, документар лазим ву. Му месэла гъи хайлин гъуларин поселенйириъ учIруди дийибгъна. Гьаци вушра, райондин администрацияйи, думу хизанарин бедбахтвалин гъаври ади, чпихьан шлу кюмек тувра.
Гъагъи аьгьвалатнан къайда гьаз мялум гъапIундар
Табасаран райондин агьалйирин варитIан учIру месэлйирикан асасуб райондиъ гъагъи аьгьвалатнан къайда мялум дарапIуб гъабхьну. Агьалйириз ккадахьу рякъяр, шид убчIву хулар, ахьу гъядар рякъюра. Ва гъагъи аьгьвалат (ЧС) арайиз гъафивал гьаз мялум апIурадарш, дурар гъаври шуладар.
Му месэлайин гьякьнаан главайи кьатI’иди гъаврикк ккаъра: ЧС-дин режим шлиз вушра ккун гъабхьну кIури, мялум апIруб дар. Думу мялум апIбаз федеральный ва республикайин къанунариъ кьатI’и далилар улупна. Райондиъ ЧС мялум апIбан бадали, табиаьтдин завалиъ 50-рихьна инсанариз хатIа дубхьну вая саркьан кечмиш духьну ккунду. Аьхю бахтнаанси Табасаран райондиъ дицисдар дюшюшар гъахьундар. Сар каскьан я кечмиш гъахьир, я больницайиз илтIикIур адар. Гьаддиз тялукь комиссияйи швнуб-сабан му месэла гъитIибкIури гъахьнушра, ЧС мялум апIбан къарар адабгъбаз далилар гъидихъундайи.
«ЧС-дин режим мялум апIуруш, вая апIударш райондин главайи сарди гьял апIурадар. Думу 2021-пи йисан 5-пи июли 429-пи нумрайиккди кьабул гъапIу Урусатдин МЧС-дин къарариз тялукь шлубси комиссияйин вакиларихъди сатIиди адабгъруб ву. Учу му месэлайин гьякьнаан швнуб-саб ражари уч гъахьунча. Комиссияйин вари вакилари сабхилди ЧС мялум дарапIбаз, хъа гьаддихьна багахь вуйи аьгьвалат арайиз дуфнайивалин къарар адабгъуз рази гъахьну. Гьаз гъапиш, ЧС мялум апIбан далилар сабра адайи», – къайд апIура Мягьямед Къурбановди.
Му арайиз дуфнайи гъагъи аьгьвалатнаккан кIул ккадабгъуб вая саб фицибкIа формальность ву пуз шулдар. Къанундиъ улупнайи далилар чIур апIували уголовный жавабдарвалихъна хуру. Гьаддиз, райондин главайи кIурайиганси, дугъаз му къарар сарди адабгъуз ихтияр адар. Бязи агьалйирин терефнаан наразивалариз дилигди, глава чан ляхин къанундиин биналамиш духьну гъабхуз мажбур ву.
Аьхир гъюру нумрайи.
