Зубайдат Шябанова

 
Августдин 15-пи йигъан Табасаран райондин Хючна гъулаъ Ургур чвуччвун ва сар чуччун гъалайиин тамашачйирин ва дуфнайи хяларин уьмурлуг кIваълан дурубшру серенжем кIули гъубшну. Гьадму йигъан табиаьтдира, инсанарин кьастарин дугъривалин имтигьян гъадабгъурайиганси, кIару дифари зав ккебкну, гвачIтIан чиг убгъури гъабхьну. Амма машквраз гьязур духьнайи инсанариз мархьлихьан гучI гъабхьундар, – дурар кюгьне сяняаьткарвалихьна вуйи гьюрматну гъалайиина уч гъапIну.

Гьадму йигъан Дагъустандин шагьрариан, районариан ва Урусатдин жюрбежюр йишвариан дуфнайи 3 агъзурихьна инсанар Табасарандиъ хили гъурху халачйирин фестивалиъ иштирак гъахьну.
Му фестиваль райондиъ гъабхури сабпи раж ву. Ва думу гъабхру йишвра аьгъдарди ктабгъуб дар. Ургур чвуччвунна сар чуччун гъала – му, архитектурайин ядигарси, сабвалин, тухмарин намуснан, инсандин кьастарин ижмивалин гьякалра ву. Мушв’ин, ихтилатарик кайи устад сяняаьткрарин шагьурси кабалгну, майднар ккатIарццну. Табасаран, Хив, Дербент, Хунзах, Гъяйтагъ, Дахадаев, Гуниб, СтIал-Сулейман районариан ва Дербент, Каспийск, Дагъустандин Огни шагьрариан халачйирин выставкайиз духнайи экспозицйири ва жара халачйири инсанар гьяйран апIуйи.

 
Вари дюн’яйиъ хилин халачи убхру йишвар тIубариинди кудухуз шулу. Мисалназ, Турцияйин Ушак шагьриз халачйирин фестивализ вари дюн’яйиан коллекционерар гъюри шулу. Азербайжандиъ хилин халачи культурайин ирс вуди ЮНЕСКО-йин сиягьназ гъадабгъна. Хъа Ирандиъ Керман шагьриъ кюгьне накьишар наслариан наслариз уьрхюри 2500 йис ву. Дурарин арайиъ айи Дагъустандиз чан хусуси хатI а. Турцияйин вая ирандин халачйирихь тевган, табасаран халачи гъилигубси аьгъю шулу. Думу варидарихьан тафавутлу шула ва, улар алахьубси, жара апIуз шулу. Амма 1960-пи йисари анжагъ саб Табасаран райондиъ халачйир урхрудар 3 агъзурихьна ади гъахьнуш, 2020-пи йисаз дурар йицIуб ражари кам духьна.

Хизандин девлет

Ич сюгьбатнаъ гьюкуматдин табасаран драмтеатрин директор, фестивалин тешкиллувалин комиссияйин вакил Аьлимурад Аьлимурадовди къайд гъапIганси, хилин халачи адру ва думу убхуз аьгъдру хизан Табасарандиъ сабра адайи. Хъа гъийин наслин вакилариз думу фици арайиз хури гъахьнуш, зат рябкъюрадар. Жвуван халкьдин кюгьне сяняаьткарвал уьбхюб метлеб ади, Табасаран райондин главайи, дилаварчйир Айваз Рамазановди ва Несредин Мягьмудовди халачйирин фестиваль кIули гъабхбан месэла дивну.
«Гьяйифки, гъи хилин халачйир совет вахтариси иша гъягъюри адар, устад халачачйирра йислан йисаз кам шула. Хъа Табасаран ва Хив районариъ, Дагъустандин Огни шагьриъ бязи хулариан халачийин гугарин сес ебхьруган, шад дархьиди гъузуз шулдар. Чухсагъул дурариз», – кIура Аьлимурад Аьлимурадовди.

Гъизилин хилар

Фестивалин дахилнаъди, шубуб номинация ади, конкурсра гъубхнийи. «ВаритIан ужуб халачи» номинацияйиъ сабпи йишв Дербент шагьриан вуйи Сабир Шиховдин кюгьне Дербент кайи халачийи гъибисну. Кьюбпи йишваз Дагъустандин Огни шагьриан вуйи Тамара Мевлютовайин ва шубубпи йишваз Кюрягъ гъул’ан вуйи Саният Шябановайин халачйир лайикьлу гъахьну.
Кут алдру гьалварин номинацияйиъ сабпи йишв ТинитI гъул’ан вуйи Гюлаят Исаевайи, кьюбпи йишв Хунзах райондиан дубхнайи 100-тIан артухъ йисар духьнайи гьалви гъибисну. Му номинацияйиъ жюрийиз шубубпи йишв тувуз гьалав гъибихъундар. Рякъру гьялариан, халачачйири гъийин деврин рангарин гьалвариз фикир туврадар. Миди кут алдру гьалвар урхбиина асас фикир жалб дапIну ккуниб улупну.
«БицIидари киву пай» номинацияйиъ сабпи йишв – Гуми гъул’ан вуйи чйир Виктория ва Сумайя Гьяжиибрагьимовари, кьюбпи йишв – Мягьячгъала шагьриан вуйи Севгилим Гьяжиибрагьимовайи ва шубубпи йишв Табасаран райондин бицIидарин яратмишарин хулаъ тербияламиш шулайи шубари гъадагъну.

Гьюрматлу хялар

Фестивалиъ Урусатдин Игит генерал-полковник Рустам Мурадов, РД-йин Гьюкуматдин секретарь Нюсрет Уьмаров, Дагъустандин статистикайин кIулиъ айи Арсен Рустамов, РФ-дин юстицияйин министерствойин Московский областдиъ айи управлениейин начальникдин заместитель Гъазимягьямад Сефигъурбанов, РД-йин Халкьдин Собраниейин депутатар Алавудин Мирзабалаев ва Расим Гьяжиагъаев, Дагъустандин Огни шагьрин глава Замир Гьяжимурадов, Хунзах ва Казбеков районарин главйир Нурмягьямад Зайдиев ва Гьяжимурад Мусаев ва хайлин жара аьхю гъуллугъариъ айи гьякимар иштирак гъахьнийи.
Дуфнайи хялар ва фестивалин иштиракчйир къаршуламиш апIури Табасаран райондин глава Мягьямед Къурбановди къайд гъапIганси, халкьдин сяняаьткарвал дубгуз гъитну ккундар.
«Ихь халкьди дамагъ апIурайи жвуван сяняаьткарвал уьбхюз, артмиш апIуз ва дидин сес цIийи нугъат хъади ебхьуз вари уьлчмйир кьабул апIидихьа. Учу ихь аргъаж шулайи насил ихь сяняаьткарвалиина жалб апIуз, дурарин халачи убхбахьна гьевес ва кIван рюгь уягъ апIуз вари рякъяр агурча», – гъапну Мягьямед Къурбановди.

 
Вахтназ вуди Дагъустандин главайин вазифйир тамам апIурайи Федор Щукиндин ччвурнахъан фестивалин хяларихьна Дагъустан Республикайин Гьюкуматдин секретарь Нюсрет Уьмаров илтIикIну.
«Халачи – му улихьдин вахтарианмина варитIан багьалу пешкеш вуди гьисаб апIурайи, дагълу агьалйирин уьмриъ ва зегьметнаъ варитIан важиблу йишв дибисну гъабхьи халкьдин ирс ва даягъ гьисаб шула. Халачачивалин кюгьне аьдат уьбхюб ва думу аргъаж шулайи наслиз улупуб гьарсаб хизандилан асиллу шула, фицики успагьи накьишарин сабпи гуг хизандиъ кибтIрайиб ву», – гъапну Нюсрет Уьмаровди.

Гьяйран гъахьи хялар

Фестивалиъ, ерли агьалйирси, жюрбежюр регионариан дуфнайи туристарра хайлиндар айи. Анастасия Савина чан жилирихъди ва кьюр бицIирихъди Дагъустандиз гъюри кьюбпи раж ву.
«Халчйирин выставкайиз учу хабарсузди адахъунчу. Дишагьлийин хиларихьан гьамцдар успагьи халачйир арайиз хуз шул кIури, фикризкьан гъюрадайиз. Учу мюгьтал духьнача. Маншаллагь!
Узу жвуваз кьюб бицIи халачи масу гъадагъунза. Гьацира дуствалин халачийик варидари гугар китIунча. Му фестиваль учу уьмурлуг кIваинди гъибтдича. Му ичв халкьдин ирс ву. Думу уьбхюз рякъяр агурайи учвхъан варидари нумуна гъадабгъну ккунду», – гъапну Анастасияйи.

Рангаринна сесерин симфония

Фестивалиъ выставкайилан, конкурсдилан, дуствалин халачийик гугар кIитбалан гъайри, концертдин программара улупну. Гюльназ Гьяжигъурбановайи, Арсен Асла-новди, Альфия Мурсаловайи, Рустам Рамазановди, Самира Рамазановайи, табасаран халачйирикан ва ватандикан мяълийир апIури, тамашачйирин гьевес айибтIан артухъ за гъапIнийи.

Сяняаьткарвал ва хизандин аьдат

Духтир-онколог Камилла Бидирханова чан жилирихъди, сижар бабахъди, 10 йисаъ айи балихъди ва бицIи шурахъди фестивализ Дербент шагьриан гъафну.
«Гьавйир амсиди вуйи. Амма бицIидарин фестивализ гъягъюз гизаф юкIв хъайи. Учу дурарихъ хъпехъуб ужуб гъабхъну. Гъалайин вари цалар табасаран халачйири кабалгна. Гьацира мушваъ жюрбежюр майднар арццна. Гьадму майднариъ гьарсабдиъ устадари халкьдин сяняаьткарвалариан мастер-классар гъахура. Ич бай Муслим, саб халачийиъ швнуб-саб агъзур гуг шлуваликан хабар гъабхьир, мюгьтал духьну дийигъну. Хъа ич сижари Дуствалин халачийик гугар китIри гъяркъю бицIи Малика, хулазра халачийин дуркьар масу гъадагъай кIури, хъюгъна. Магьа гъи йиз жилири, халачийин дуркьар шли масу тувраш, агура. Ихь халачйир, дугъриданна, хайлин зегьмет, сабур, халкьдин рюгь айи багьалу савкьат ву», – гъапну Камиллайи.

Нукьсанвалар адарди шлуб дар

ИкибаштIан, гьарсаб аьхю серенжемдиъ нукьсанвалар ва тешкиллувалиъ бегьем гьял дарапIди гъузу дюшюшар арайиз удучIвуру. Фестивализ дуфнайи хайлин хялар гъалайиина полицияйин вакилари машинар гъягъюз гъидритрайиваликан наразиди улхурайи.
«Cаб кIуруб, агьли касариз гъалайин дагъдиина ккудучIвуб гъагъиди алабхъну. Администрацияйиан инсанар гъахру транспорт шлуваликан гъапнушра, хайлиндариз думу транспорт зат гъябкъюндар. Кьюб кIуруб, выставкайиз ва конкурсдиз халачйир хьади гъафидари, мархь убгъурайивализ лигну, дурар кьяши шулу кIури, адагъундайи. Халачйириина мархь дяргъру тагъар гьязар дапIну адайи. ИкибаштIан, фестивалин тешкиллувализ асккан кьимат туврударра гъахьну. Дурар адарди шлуб дар. Хъа узу, мисалназ, тешкилатчйирикан сар вуза. Гьеле фестиваль ккебгъайиз кьюб сяаьт ккимиди гъафнушра, гъалайиина машин хьади узура деетундарзу. Нукьсанвалар ва гъалатIар дархьиди кIулиз фукIара удубчIвруб дар. Гьадрар ухьуз гъюру серенжем хъана мюгькамди ккабалгуз дарс хьибди. Гъюру йисан логистикайихъди вуйи ва жара месэлйир улихь ккимиди гьял апIуб лазим хьибди», – ктибтура тешкилатчйирикан сари.

Натижйир ва пешкешар

Фестивалиъ милли сяняаьткарвал уьбхюрайи 70-тIан артухъ халачачйир Табасаран главайин ччвурнахъан Чухсагъулин кагъзариинди лишанлу гъапIну.
«Му фестиваль халачачйиринуб ву. Мушваъ дурарихьан чпин ужударсдар халачйир агьалйириз улупуз, жарадарин тажрубайихъди таниш хьуз мумкинвал шула. Гьаддиз учуз му фестиваль гьар йисан гъабхуб аьдатнаъ ипуз ккундучуз», – гъапну Мягьямед Къурбановди Чухсагъулин кагъзар туврайи йишв’ин.
Му мялумат фестивалиъ швнуб-саб ражари текрар гъапIнийи. Гьаддихъди сабси, гъюру йисан иштиракчйирин географияра яркьу апIбанди ву. Хъа миди ухьуз гележегдиъ гъалайин цаларикк Ирандин, Турцияйин, Индияйин, Азербайжандин устадар гюрюшмиш шлувалик миж кивуз гъитра. Гьадмуган табасаран халачи Дагъустан республикайин региондин багьалу гьякалси, вари дюн’яйин культурайин важиблу пайра хьибди.
Табасарандиъ халачйирин фестиваль аьхирихъна гъафну. Майднар алдагъну, хялар чпин йишвариз гъушну. Амма вари сабдин гъаври гъахьну: халачи – му анжагъ ликарикк кипнайи авадлугъ дар. Думу ихь тарих уьбхюрайи багьалу савкьатра ву. Дидин гьарсаб гуграъ инсандин гьевес, гьарсаб рангнаъ – жилин манишин, гьарсаб накьишдиъ дагълариин али укIу зав а. Ва гъюру йисан, мархь убгъурушра, ригъ апIурушра, гъалайин цаларикк нубатнан ражари халачачйир уч гъахьиш, диди ихь халкьдин сяняаьткарвал чIивиди имбуб ва абйир-бабарин кюгьне аьдатар гьадрахрайиб улупиди.