Наргиз Гюлечова

Ихь республикайиъ ккудубшу йис гъулан мяишатдин зегьметкешари фицдар натижйириинди ккудубкIнуш, хьадукран тумар урзбан ляхнарихъ фила хъюгъруш ва планар фицдар вуш, «Табасарандин нурар» газатдиз РД-йин гъулан мяишатдин ва ипIру-убхъру сурсатарин министрин сарпи заместитель Шарип Шариповди интервью тувну.

 

– Шарип Исмяилович, ккудубшу йис гъулан мяишатдин зегьметкешари фицдар хъуркьувалар гъазанмиш гъапIну?

– Дюзди кIуруш, ккудубшу йис, табиаьтдин гьавйир себеб вуди, гъагъиб гъабхьнийи. Эвелиан, хьадукран вазари тумар дурзну ккуни вахтна, цIийина яманди аьхълушнар гъахьнийи, хъасин аьхью мархьар дургъну, хутIлариъ пландиинди ляхин гъабхуз удукьундайи. Гьавйир манишнахъинди илтIикIубси, нежбрари, пландиъ улупнайи кьадар тумар гьяракатниинди дурзну, улихь дивнайи месэлйир тамам гъапIнийи. Ккудубшу йисан Дагъустандиъ гьясил гъапIу сурсатарин кьадар, 2024-пи йисандин тялукь вахтнахъди тевиган, 103,1% гъабхьну. Думу улупуб пулиинди гьисаб гъапIиш, 276 миллиард манат шула. Жа-жаради цирклар гъадагъиш, варитIан ужудар натижйир набататчивалин цирклиъ улупна – сач гьясил гъапIу сурсат 2024-пи йисахъди тевиган, 104,9% гъабхьну. Набататчивалин цирклик хутIлар, бистнар ва багълар кахьра. СКФО-йин имбуну регионариз гъилигиган, Дагъустандиъ му циркил ужуди улихь гъябгъюра, ва ккудубшу йисан региондин багълариан 295 агъзур тоннайин йимишар уч гъапIну – 2024-пи йисандин тялукь вахтнахъди тевиш, дидин кьадар 114% гъабхьну. Гьамцдар ужудар натижйир мейвйир гьясил апIбанра улупура. Сач республикайиъ 1,5 тоннайин мевйир ккадацIну, валовый уч апIувал 103,2% гъабхьну.

– Уч апIурайи сурсатарин кьадар йислан-йисаз артухъ шула. Хъа ухьухь сурсат уьбхру йишвар лазим кьадарнаъди айин?

– Кьибла Дагъустандиъ аьхиримжи йисари набататчивалин цирклиъ инвестицйирин проектар уьмриз кечирмиш апIура. Асас вуди СтIал Сулейман, Мягьярамкент, Дербент, Табасаран районариъ, хъа кафари терефнаъ Хасавюрт райондиъ йимишарин аьхю багълар кивра. Гъи нумуна вуди «Полоса» ООО, «Багъ» КФХ ва гьацдар жара улихь гъягъюрайи инвестицйирин майднар гъадагъуз шулу. Дурари, йимишар гьясил апIбахъди сабси, уч гъапIу сурсат уьбхру йишва-рра тикмиш апIура. Гъийин йигъан республикайиъ, саб йишв’инди гьисаб гъапIиган, 40 агъзуртIан артухъ мейвйирна йимишар уьрхру йишвар ачмиш дапIна. 2030-пи йисаз 100 агъзур тоннайин йимишар уьрхру йишвар тикмиш апIуз планариъ а, фицики инсанар дагъустандин сурсатариз фасил дару вахтнара килигура. Шубуд йис улихьна Табасаран райондин ТинитI гъулан багарихьра йимишарна мейвйир уьрхру йишв ачмиш гъапIнийи. Душваъ 1 агъзур тоннайин сурсат уьбхюз кьувват а ва асас вуди Табасаран райондиъ гьясил апIурайи тIумтIар ва мейвйир уьрхюра.
Гьамусяаьт республикайиъ, багъ-лар-хутIлариъси, бистнар-бахчйириъ урзурайи сурсатарин кьадарра артухъ шула. Дагъустандин хьадан ва кьюрдун хумурзгаризна гъарпзариз муштарйир артухъ шулайивалихъди аьлакьалу вуди, му культурйир урзурайи жиларин кьадарра артухъ апIура. Сач 230 агъзур тонна, 2024-пи йисантIан 11% артухъди бегьер ккадабцIну. Гьамдихъди сабси дюгдин гьякьнаанра пуз ккундузуз. Ккудубшу йисан республикайиъ дюгю гъубзу хутIларин кьадар 2024-пи йисантIан цIибди вуйи. Кьадар кам апIбан себеб – дюгдихъ туврайи кьимат цIиб ву. Гьаддиз мяишатари, хайир адарчуз кIури, хутIларин кьадар цIиб гъапIну.

– Набататчивалин цирклихъди сабси Дагъустандиъ малдарвалин циркилра улихь гъябгъюра. Ккудубшу йисан му цирклиъ фицдар хъуркьувалар гъазанмиш дапIна?

– Цирклин ккудубшу йисандин натижйир 2024-пи йисахъди тевиш, гьясил гъапIу сурсатдин кьадар 101,4% гъабхьну. 2025-пи йис региондин малдарвалин цирклиъ гьясил гъапIу йиккун кьадар 277 агъзур тонна, никк-дин кьадар 977 тонна, хъа муртйирин кьадар кIуруш, 254 миллион аьдад гъабхьну. Фикир гъапIиган, му кьадарну республикайин агьалйирин игьтияжар гьуркIруганси гьебгъра, хъа гьякьикьатдиъ анжагъ 30%-тIан ккапIрадар. Гьаддиз Дагъустандиз гизафси жара регионариан муртйир хура.
Йиккун гьякьнаан кIуруш, Дагъустан мал-къарайин кьадарниинди уьлкейин кIакIначи регионарикан саб ву. Чарвайин йикк ухьхьан багахь хьайи харижи гьюкуматарира масу гъадабгъуру. Мисалназ, гьамусяаьт Табасаран райондин Бухьнагъ гъулаъ пеэр уьрхюрайи фабрика ачмиш дапIна, ляхник кипнайиб 4 пайнакан сабпи пайтIан дар.
Малдарвалин циркил артмиш апIбаъ гьюкуматдин терефнаан грантарра тувра. Гьадму гьисабнаъди Табасаран райондиан вуйи мяишатарин эйсйирира грантар гъадагъура. Гьадрарикан саб «Цанакский» СПК ву. Думу мяишатди, «Агротуризм» программайиъ иштирак дубхьну, 10 миллион манатдин грант гъадабгъна.

– Шарип Исмяилович, гъи Табасаран ва Хив районариъ гъулан мяишат фици артмиш шула?

– Хив райондиъ, гъулан мяишат артмиш апIбан бадали, думукьан юкIв хъади зегьмет зигурадар. Асас себеб инвесторар адрувал ву. Аьхиримжи йисари, райондиъ гъулан мяишат артмиш апIури, ачмиш дапIнайиб анжагъ саб кархана ву – АьрхъитI гъулаъ айи никкун сурсатар гьясил апIру «Берекет – Ф» ООО завод. Райондиз гьацдар инвесторар хъана лазим ву. Инвесторар гъахьиган, гьюкуматдира думу ляхник чан пай кивру.
Аьхиримжи хьуд йисандин арайиъ Хив районди гъулан мяишатдиъ ишлетмиш апIру гьич саб аьдад техника гъадабгънадар. Хъа Табасаран районди анжагъ сачдин йис ву техника гъададабгъди имбуб. Улихьна йисари са-саб вушра гъадабгъурайи.
Эгер районариъ итрайи багъларин гьякьнаан кIуруш, 2010-пи йисхъанмина 2019-пи йисазкьан Хив райондиъ иту багъларин кьадар 127 гектар ву. Гизаф бегьер хру багълар Хив райондиъ адар. Хъа Табасаран райондиъ 2010-пи йисхъан 2025-пи йисаз 305 гектариъ йимишарин багълар итна. Гьадму кьадарнакан 51 гектар гизаф бегьер хру багълар ву. Аьхиримжи кьюд йисандин арайиъ му райондиъра гизаф бегьер хру багълар итнадар.

– Дагъустандиъ хьадукран тумар урзру ляхнарихьна фици гьязур шула?

– Му гизаф жавабдар вахт ву. Цци хьадукран вазари республикайин районариъ, сабишв’инди гьисаб апIуруш, 234 агъзур гектар хутIлариъ тумар урзуз планламиш дапIна. Гьадму кьадарнакан саки 40 агъзур гектарин хутIлариъ – мягьсулар, 34 агъзур гектарин хутIлариъ – гизаф йисарин укIар, 38 агъзур гектариъ – мейвйир, 18 агъзур гектариъ – картфар. Табасаран райондин 2200 гектарин хутIлариъра хьадукран тумар урзиди, гьадрарикан 470 гектариъ – мейвйир, 700 гектариъ – картфар, 300 гектариъ – имбу культурйир ва гьацдар жарадар. Хив райондиъ 500 гектариъ тумар урзуз планламиш дапIна. Гьаддикан 200 гектариъ – мейвйир, 180 гектариъ – картфар. Улупнайи кьадар жилар урзбан бадали, 1400 тонна мейвйирин тумар лазим ву. Дурар гьязурди а.
Аьхиримжи йисари республикайиъ жвуван тумар гьясил апIбиин машгъул духьнашра, вари тумар Дагъустандиъ гьясил гъапIдар дар. ХутIлариъ мягьсулар урзбан бадали, 11 агъзур тонна лазим ву. Гьаддикан республикайиъ гьязур дапIнайи кьадар анжагъ 3 тоннатIан дар. Мура лап учIруди дийибгънайи месэлйирикан саб ву. Гъи Дагъустанди асас вуди мягьсуларин тумар Ростов областдианна Краснодар ва Ставрополь краяриан масу тумар гъадагъура.
Гъелемарин гьякьнаан кIуруш, гьамусяаьт ихь региондиъ гъелемар гьязур апIурайи 5–6 питомник а. Гьадму питомникари республикайин игьтияжар 90% гьуркIра.

– Республикайин мал-къарайи кьюрдун вазар фици адаура?

– Ццийин йис аьхъюб вушра, галариз хъаънайи мал-къарайи кьюрдун вазар читинвал кадарди адаура. Галар айи зонйириъ гьубкIну алаф ва гьяйванатариз вуйи жара жюрейин ипIруб гьязурди а. Республикайин кафари терефназди вуйи зонйирин галариз 1,3 миллион чарвйир хъаъна. Гъийин йигъаз саки 80 агъзуркьан ччиларра дапIна. Ихь республикайиъ асас вуди ччилар апIру вахт февралин аьхирар ва мартдин эвелар ву. Пландиинди цци республикайиъ марччари саки 3 миллиондихьнакьан ччилар апIуб гюзлемиш апIура.

– Гьаму йисан республикайиъ гъулан мяишатдиъ фицдар чIатху серенжемар гъахуз ккачва?

– Серенжемарикан улхуруш, багарихьди, 7-пи мартди, Гумбет райондиъ «ВаритIан ужуди багъларин обрезка апIуб» серенжем планламиш дапIнача. Гьар йисан кIули гъябгъюрайи «Дагъустандин гъизилин мишмиш» фестиваль цци июлин вазли Гергебил райондиъ Кикунинский заводдин аьтрафариин гъабхиди.
Гьацира цци сабпи ражари вуди республикайиъ хумурзгин ва гулдин фестиваларра гъахуб планламиш дапIнача. Мидланра гъайри, майдин аьхирариъ республикайиз варихалкьарин экпертарин 20 касдикан ибарат вуйи делегация гъибди. Дурар гъюбан метлеб гьадму вуки, Урусатдин гъулан мяишатдин министерствойин вакилари, Дагъустандиан ккебгъну, «Пекдин рякъюъди» сиягьят апIура. Думу серенжем гьаму йисан ООН-ди галарин жилариз ва галариъ яшамиш шулайи касариз бахш дапIнайи йисахъди аьлакьалу вуди гъабхурайиб ву. Гъюрайи экспертариз ихь галарихъди, культурайихъди, аьдатарихъди, мал-къарайихъди таниш хьуз ккунда.

– Гъи гъулан мяишатдиъ гьуркIну пишекрар айин?

– Му варитIан учIруди дийибгънайи месэла ву. Гъулан мяишатдиъ зигру зегьмет гъагъиб ву. Дина жилихъ юкIв хъайи касартIан гъюрдар. Шагьрариъ аьхю шулайи жигьилариз жилихъ ляхин апIуз, хъа гъулариан шагьрариз урхуз гъафи касариз, гъулариз хъадакну кьяляхъ гъягъюз ккундар. Кьюб кIуруб, цирклиъ ляхин апIурайидариз туврайи маважибдин кьадарра аьхюб дар. Цирклиз ужудар жигьил пишекрар жалб апIбан рякъяр агбан месэла правительствойин дережайиъдира гъитIибккура, хъа вушра аьгьвалат гьелелиг дигиш шуладар.

– Шарип Исмяилович, мяналу сюгьбат гъабхбаз, увуз аьхю чухсагъул