Нариза ТIаибова
Хив райондин гьюкмин кIулиъ айидари гъабхурайи ляхниъ асас йишв агьалйириз хатIасуз ва гъулай гележег яратмиш апIбан месэлйири бисура. Дурари чпин ляхин йишвариин депутатарихъди, федеральный ва республикайин дережайин гьюкмин кIулиъ айидарихъди, зегьметнан коллективарихъди сигъ аьлакьайиъди гъабхували cаб жерге натижйирихънара гъюру мумкинвал тувну.
Хив райондин глава Ярмет Ярметовдихъди гъабхьи ич сюгьбатнаъ дугъу къайд гъапIганси, арайиз гъюрайи читинвалариз дилигди, йишвариин агьалйирин гъулай гележег бадали саб жерге милли программйир уьмриз кечирмиш апIура.
– Ярмет Аьлиметович, уву регьбервал туврайи администрацияйин ляхниъ арайиз дуфнайи хъуркьуваларикан, гележегдиз вуйи планарикан пуз шулин?
– Гьелбетда. Му суалназ жаваб вуди, мяналу ва маракьлу сюгьбат гъабхуз шулу. Райондин агьалйирин яшайиш авадан ва артмиш апIбан гъайгъушнаъди учу йишвариин вари мумкинвалар фикриз гъадагъури, ляхин гъабхурача.
Къайд апIуз ккундузуз, гьарсаб хъуркьувалин бина хатIасузвал ва ислягьвал ву. Уьлкейиъ, асас вуди Украинайин сяргьятариин гъягъюрайи дявдин гьяракатар фикриз гъадагъури, райондин ругариин саламатвал уьбхбаз, хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ намуслуди гьюкуматдин маракьар уьрхюрайи ихь кьягьялариз вахт-вахтарик гуманитарвалин кюмек тувбаз дикъатлу фикир туврача.
Администрацияйин ляхин учу район артмиш апIбан бадали кьабул дапIнайи тялукь программайиз асас вуди гъабхурача. Улупнайи программайилан савайи, гъулариъ жямяаьтлугъ яшайиш артмиш апIбан жигьатнаан республикайин дережайиъди кьувватнаъ айи саб жерге метлеблу проектариъра иштирак шулача. Хайлин ляхнар жямяаьтлугъ кьувватарииндира гьял апIура.
Наслариз савадлувал
– Артмиш шулайи наслариз аьгъювалар ва тербия тувбан месэлйири ич ляхниъ асас йишв бисура гъапишра, кучIал шулдар.
Гьамусяаьтна Хив райондин мектебариъна бицIидарин багъариъ, уьмуми гьисабариинди, 832 кас лихура. Гьадму гьисабнаан 454 мялим 2083 бицIириз аьгъювалар тувбан гъуллугънаъ а.
Республикайин образованиейинна илимдин министерствойин тIалабар тамам апIури, мялимари чпин асас фикир саб вуйи уьмуми имтигьнар хъуркьувалиинди тувбаз сарф апIура. Ккудубшу йисан ГИА-йин натижйириз гъилигиш, Хив райондин 11-пи класс ккудубкIурайидари ЕГЭ-йиан 89%, хъа 9-пи классарин выпускникари ОГЭ-йиан 98,8% гьязурлуг’вал улупна. Выпускникарин жергйириан ухьуз сач 2 гъизилин, 4 арсран медаларин сагьибарра ахьуз.
Деврин дигиш’валар фикриз гъадагъиган, гъи живанариз мектебдиз улихьна вуйи аьгъювалар ва тербия тувуб чарасуз вуди рябкъюра. Улихьна йисари райондин хайлин гъулариъ цIийи мектебар, бицIидарин багъар ачмиш гъапIну. Вушра гьелелиг архаин хьуз шулдар. Фицики улупнайи вахтназ Хив райондиъ кьувватнаъ айи бицIидарин багъариъ райондин 6 йис яшназ улихьна вуйи 478 бицIири аьгъюваларна тербия гъадабгъура. 16 бицIир мектебариъ ачмиш дапIнайи дестйирин дахилнаъди сяътариинди мектебдихьна гьязур апIура. Амма му кьадар Хив райондин гъулариъ айи улупнайи яшнан вари бицIидарин кьадарнакан анжагъ 25%-тIан дар.
Цци Хирижв гъулаъ типовой бицIидарин багъ ачмиш апIбахьна гьязур шулача.
Мялимарин маважибар лазим дережайихъна хпан месэлайизра фикир туврача. Месэла гъагъиб вушра, мумкинвалариз лигну, думу гьял апIурача.
Сагъламвал – асас девлет
– Сагъламвал уьбхбакан дарпиди гъузуз шулдар. Хив райондиъ ужуб больница а. Ляхниз шараитар яратмиш дапIна. Анжагъ сагъламвал мюгькам апIбан бадали, агьалйир шагьрариз, Урусатдиз гъягъюб давам шула. Духтрар чпин ляхнихьна жавабдарвалиинди янашмиш шули адрувалин аьрзар гизаф гъюра. Аьзарлуйирихьна вуйи янашмиш’вал дигиш апIуб лазим ву.
Ав, сагъламвал инсандин варитIан аьхю девлет ву. Думу гьарсар касдин уьмриъ варитIан асасубра ву. Агьалйирин сагъламвал ахтармиш дапIну, дурариз вахтниинди йишвариин лазим вуйи кюмек тувбан метлебниинди жавабдар гъуллугъари уьлчмйир кьабул апIура.
Гьамусяаьт Хив райондиъ агьалйирин сагъламвал мюгькам апIбан, думу уьбхбан гъаразнаъ 266 сагъламвалин вакилар а. Дурарикан духтрар 45 кастIан дар. Гьякьикьатди субут апIурайиганси, Хив райондиъ духтрарин кьитвал а. Духтрарихъди тямин апIбан улупбарикан кьатI’иди гъапиш, райондин тяминвал 19,5% -тIан дар. Му месэла гьял апIбан метлебниинди, гъирагъдилан йишвариина духтрар жалб апIбаз фикир туврача, вушра… КьатI’иди кIурза, гьамусяаьт райондиъ сагъламвалин месэлайикан улхури, гьяйифки, я дамагъ апIуз, я архаинвализ мюгьлет тувуз шуладар.
Милли меденият халкьдин ирс ву
– Аьсрариинди албагну, сабвалиинди район дабалгнайи табасаранаринна лезги халкьдин девлетлу милли аьдатар уьрхбан, дурар жигьил насларин арайиъ жанлу ва яркьу апIбан жигьатнаан Хив райондиъ натижалу ляхин гъабхура.
Ляхнин шартIарикан гъапиш, улупнайи вахтназ Хив райондиъ милли меденият уьбхбаз ва артмиш апIбаз вари мумкинвалар а.
«Культурайин аьтрафар» программайин бинайиинди райондиъ культурайин хулар тикмиш ва рас апIбан меселйир федеральный, республикайин ва ерли дережйириъди хайлин жанлу гъапIну.
2020-пи йислан башламиш дапIну, ерли бюджетдин кьувватариинди ва гьюкуматдинна агьалйирин аьлакьйир ва кьувватар уьмумиди жалб апIбан натижайиъ Лика, Ургъа ва Фурдагъ гъуларин культурайин хулар дибдиан рас дапIну, дурар лазим вуйи алатарихъди тямин апIру мумкинвал гъабхьну. 2021-пи йисан федеральный бюджетдин кьувватариинди Заан Ярккарин СДК ва Хиварин бицIидарин яратмишарин мектеб рас дапIна.
Улупнайи муддатнаъ республикайин дережайиъди Хив райондин культурайин хулариз акустикайин аппаратура, жюрбежюр мукьмар йивру алатар, цIийи мебель, компьютер, проектор, милли палтар, сягьна рангнан акварихьди балгру алатар жара дапIна.
Узу гъапиганси, гьамусяаьт Хив РКДЦ-йиъ фуну жюрейинра мяракйир гъахуз шартIар а.
Райондин айитI гъахурайи серенжемарилан савайи, му цирклиъ лихурайи вакилари республикайин дережайиъди гъахурайи жюрбежюр мяракйириъра райондин ад заан дережайиъди дебккра.
Ляхниз тялукь шартIар айивали дурарихьан фикриъ айи вари серенжемарна мяракйир лазим дережайиъди гъахуз шула.
Милли меденият уьбхбахъди сабси, райондиъ милли туризм артмиш апIбан рякъ’анра натижалу ляхин гъабхура.
Жигьилар гъулариан шагьрариз удучIвну гъягъбан месэла арайиз дуфнайиган, дурар йишвариин маракьлу апIбаъ дерин мяна а. Жигьиларин месэлйириз Хив райондиъ гьарсаб вахтна артухъди фикир тувра. Райондиъ жигьиларин жямяаьтлугъ тешкилатар, волонтерарин десте, РССМ, «Сарпидарин» гьяракат ляхник ка. Деврин дигиш’валар фикриз гъадагъну, артмиш шулайи наслар спортдиин машгъул хьпаз лазим вуйи шартIар яратмиш апIбаз дикъатлу фикир тувра. Райондиъ айи спортдин мектебариъ жигьилариз юкьяр дисбиин, гъагъи атлетикайиин, боксдиин, волейболиин, футболиин машгъул хьуз тялукь секцйир ляхник ка.
Экономика ва жигьилариз ляхнин йишвар
– Жиниб дар, аьхиримжи вахтари Дагъустан артмиш апIбан рякъюъ республикайин гьюкмин кIулиъ айидари йишвариин гъазанжар уч апIбаз аьхю фикир тувра.
Дугъриданна, вари терефариан модернизация гъабхури, егинвалиинди артмиш шулайи ХХI аьсрин дигиш’валарна тIалабар фикриз гъадагъиган, агьалйирин яшайишдин игьтияжар гьуркIбаъ дакьатарин тяминвали аьхю роль уйнамиш апIура. Хъа йишвариин бюджет тешкил ва тамам апIуваликан гъулхиш, мушваъ асас улупбар ерли гъазанжар уч апIувалилан асиллу шула.
Улихь дивнайи вазифйирихьна жавабдарвалиинди янашмиш хьпан натижайиъ йислан-йисаз бюджетдиз артухъди дакьатар жалб апIбан мумкинвал дубхьна. Натижайиъ Хив райондиъ ккудубшу йисан бюджет 105,7% тамам дапIна. Мициб гьякьикьатди райондин экономикара за апIру мумкинвал тувра. Дотацйирикан улхуруш, дурари лазим вуйи дакьатарин 62% тямин апIура.
Дупну ккундуки, бюджетдиз аьлава дакьатар жалб апIбан рякъюъ читинваларра алалахьди дар. Ляхин гъабхурача, вушра гьелелиг райондиъ бюджетдиз дакьатар жалб апIбан рякъяр дибдиан сирниккан ккадаъна пузра шулдар. Гьаддиз йишвариин саки вари жавабдар гъуллугъари сигъ аьлакьайиъди кьатI’и серенжемар кьабул апIбан чарасузвал а. Му жигьатнаан ерли поселенйирин улихь хьайидари натижалу ляхин дубхна.
Урусатдин, гьадму гьисабнаан ихь республикайинра финансарихъди аьлакьалу гьякьикьат, гьюкум тешкил апIурайи вакилари бюджет тамам апIбан рякъюъ диврайи табшуругъар фикриз гъадагъну, йишвариин вари жюрейин налогар уч апIбаз артухъ дикъат тувуз хъюгъна. Гьадму гьисабнаан бицIи ва кьялан дилаварчивалин циркил артмиш апIбан, му ляхин къанундин бинайиинди ккабалгну, зегьмет зигурайи ватандашарихьан гъюрайи дакьатарин кьадар артухъ апIбан месэлйир Хив райондиъ гьар йигъандин гюзчиваликк уьрхюра.
Гьякьикьатди субут апIу-райиси, Урусатдиъ кьабул апIурайи дигиш’валарин натижайиъ гележегдиъ бюджетдиз аьлава дакьатар жалб апIру мумкинвалар йислан-йисаз артухъ хьиди. Анжагъ йишвариин кьатI’и серенжемар кьабул дапIну ккунду. Гьаци, ккудубшу йисан Хив райондиъ къанунсузди жавабдар гъуллугъчйирин иштирак’валиинди дилаварчивалиин машгъул вуйи вакилар сирниккан ккадаъну, ляхин лазим дережайиз хпан метлебниинди 8 ражари тялукь рейдар гъухну. Натижйириз асас вуди лазим уьлчмйирра кьабул дапIна. Къанунсузди ляхин гъабхурайи 15 касдин гьякьнаан вуйи кагъзар суддиз гьаъна. Му ляхин гъябгъюрайи йисан имбубсан жанлу апIбан чарасузвал а.
Жигьилар ляхнихъди тямин апIбан месэла вари уьлкейиъ важиблу ву. Му анжагъ саб Хив райондин месэла дар.
Гьякьикьатдикан кьатI’иди гъапиш, гьамусяаьт Хив райондин хайлин жигьилари, Урусатдин кафари регионариъ лихури, ужудар маважибар гъадагъура. Йиз фикриан, му гизаф ужуб ляхин ву.
Тялукь аьгьвалатнаъ учу лихурайи зигьимлу жигьилар йишвариин уьрхбан гъайгъушнаъ ача, фицики дурар, бицIи маважибар себеб вуди, удучIвну гъягъбан мумкинвал а. Улупнайи вахтназ Хив райондин айитI ляхник кайи саб жерге идарйиризра гъудуркьу пишекрар лазим ву. Йишвариин ужудар экономистарин, программистарин, юристарин, духтрарин, мектебариъ ужуб пишекарвалин бина айи мялимарин игьтияжвал гьисс апIура. Амма бицIи маважибдихъ хизан уьбхюб читин ву. Хив ОМВД-йиз хайлин гъудуркьу жигьилар гъуллугъниина кьабул апIру мумкинвал а.
Гьюкуматдин гъуллугъарилан савайи, гъийин йигъаз Хив райондин ругариин ляхнин йишвар тикмиш апIбан мумкинвалар узуз анжагъ гъулан мяишат артмиш апIбаъна йишвариина инвесторар жалб апIбаътIан рябкъюрадарзуз.
Улупнайи вахтназ райондиъ никкдин сурсатар гьясил апIру «Берекет-Ф»завод дивбан, гъулан мяишат артмиш апIбан метлебниинди «Булагъарин дере» ООО-йин проектар уьмриз кечирмиш апIура. Гьамусяаьтна «Булагъарин дерейин» вакилар марцци шид гьясил апIбиин машгъул ву.
Промышленность
– Гьясиллуваликан кIуруш, мушваъ асас натижйир халачачивалин ва тикилишдин гъван ва гьякв адабгъбан цирклариъ тувна. 2025-пи йисан му цирклариъ лихурайи тешкилатари уьмуми гьисабариинди 25 млн-дин гъазанж гъадабгъна.
Халачачивал ихь халкьдин кьимат адру ирс ву, девлетлу культурайин сурат ву. Амма гьюкуматдин терефнаан артмиш’вализ кюмек адрувалиан му циркил лап зяифди гъубзра.
Гъулан мяишат
– «Дагъустандин дагълу районар яшайиш жигьатнаан артмиш апIбан гьякьнаан» метлеблу программайин бинайиинди Хив райондиъ ккудубшу йисан бицIи габаритарин сельхозтехника гъадабгъбан харжар ккеркру ва саб гектариъ багълар итру мумкинвал гъабхьну.
Урусатдиъ гъабхурайи ляхниз асас вуди Хив райондиъра агьалйирин хатIасузвал уьбхбаз ва яшайиш хъанара гъулай апIбаз асас кьувватар сарф апIидихьа.
Гъулан мяишатдин циркил артмиш апIбаз райондин зегьметкешари айи мумкинвалар сарф апIура, вушра дюзди кIурза: аьхиримжи вахтари инсанар гъулан мяишатдихьан хайлин ярхла духьна. Сивариъ зат укI дириву хярар хайлин гъузра. Йислан-йисаз райондиъ уьрхюрайи мал-къарайин кьадар кам шула. Йисан эвелариз Хив райондин вари жюрейин мяишатариъ 23019 чарвйир ва 10393 малар уьрхюра. Агьалйиринра гъавриъ хьуз шулу: гъулан шараитариъ мал-къара уьбхбакан, хайиртIан, зарар артухъ шулайи дюшюшар шула. Кьюрдуз алафар гьязур апIбан рякъюъ удучIвурайи харжариз, зегьметназ фикир туври, инсанари рягьят гъазанжар гъюру рякъяр агуз хъюгъра. Читинвалар, гьякьикьатдиъ ухьуз рябкъюрайиганси, хайлин алахьура. Вушра гъулаъ дуланажагъ ккабалгу касди гъулан мяишатдихъ зегьмет зигбахьан му саягъ ярхла хьубра дюз шуладар.
Тикилишчивал
– Узу зиихъ гъапиганси, агьалйирин яшайишдин месэлйир гьял апIбан жигьатнаан ккудубшу йисан саб жерге серенжемар кьабул дапIна. Гьадму гьисабнаан «Спорт ва физкультура артмиш апIбан» программайин бинайиинди ЦIанитI футбол уйнамиш апIру майдан, Ккугъ ГТО-йин уйнамишар гъахбазра мумкинвал айи спортдин майдан ачмиш гъапIунча. Сагъламвалин циркил артмиш апIури, Зилдикк гъулаъ модулин ФАП дивну, Мажвгларин ФАП дибдиан рас апIру мумкинвал гъабхьну.
Дарпиди гъитуз шулдар. Уьлкейин аьгьвалат фикриз гъадабгъну, гъирагъдилан вуйи дакьатарин «кьитвал» аннамиш дапIну, ухьу йишвариин ерли дакьатар артухъ жалб апIбаз фикир тувуб чарасуз ву. Гъябгъюрайи йисан «Гъулариз – гъулай аьтрафар» федеральный программайин бинайиинди Хив багъ ибтуз, Асккан Яракк спортдин майдан тикмиш апIуз, ЦIанитI спорткомплекс ва Хирижв бицIидарин багъ дибдиан рас апIуз фикриъ айич.
Шид уьмрин асул-бина ву
– Марцци шид яшайишдиъ варибдин кIул ву. Му месэлйир ич гьар йигъандин гюзчиваликк ккайич. Фицики шид инсаниятдин дуланажагъдиз варитIан игьтияж’вал айиб ву. Гъулариъ штун аьгьвалат пчIу апIбан метлебниинди хайлин уьлчмйир кьабул дапIна.
Рякъяр, рякъяр …
– Хив райондин рякъяр шубуб йишваз пай шула: гъуларин айитI айидар, гъуларин арайиъ айидар ва республикайин эгьемият айидар. Рякъяри чпихьна гьарган артухъди фикир жалб апIура. Ерли кьувватариинди саки гьар йисан саб жерге ляхнар тамам апIурача.
Кккудубшу йисан «Йиз Дагъустан –йиз рякъяр» мяналу программайиз асас вуди, Хив, Кашкент, ЧIилихъар, ЦIийи Фрюгъ ва ЦIанитI гъулариъ 1,465 км манзилнаъди 8 кюче рас гъапIну.
Дидланна савайи, Асккан Яракк – Зилдикк – Мажвгул терефариз рякъ ккивбан ляхнар ккергъна.
Хив райондин рякъяр, саб жерге гъунши районарин рякъярихь тевиган, чIуруди дар, – аьлава гъапIну Ярмет Ярметовди.
Пуз ккундузуз, ухьу вари уьлкейин гъийин аьгьвалатнан шагьидар вухьа. Вари терефарихъан хаинкрар илтIишнайи вахтна, икибаштIан, вари дердар сабси бегьем апIузра удукьруб дар. Мушваъ жвуван Ватандин хатIасузвал уьбхбан чарасузвал аннамиш дапIну, ухькан гьарсари багъри ругарин артмиш’валик жвувак пайра кивбаъ аьхю мяна а.
