Мейлан Нежефов

 

Ихь халкьдин культура уьбхбак ва дидин дережа за апIбак лайикьлу пай киврайидарикан сар Хив райондин Культурайин хулан режиссер-постановщик Сервер Уьмаров ву. Чан уьмрин варитIан ужубсиб вахт культурайиз сарф гъапIу ихь ватанагьлийи, чав ктабгъу рякъ’ин жизбикьан швумал дарди, гъира чан пише баркаллуди давам апIура.

 

Сервер Уьсманович Уьмаров 1963-пи йисан 4-пи январи Хив райондин УртIил гъулаъ бабкан гъахьну. БицIи классариъ багъри гъулаъ дурхну, хъасин аьгъювалар гъадагъбан рякъ дугъу Ляхлаарин кьялан мектебдиъ давам апIуру. 1981-пи йисан 10-пи класс ккудубкIу жигьил Краснодариъ культурайин ва тарихдин институтдик урхуз кучIвру. Гьадму йисари ихь халкьдик Афгъан дявди гъалабалугъвал кипнайи. Урхуб ккудубкIубси, Сервери 1984-1986-пи йисари Советарин Армияйиъ Ватан уьбхбан буржи лайикьлувалиинди тамам гъапIну.

1987-пи йисан дугъу чан пишекарвалин рякъ Читинский областдин Куньтум посёлокдин аьхю мектебдиъ лихувалилан ккебгъру. Сифте мектебдиъ тарихнан дарсар кивру мялимди, хъасин гьадму посёлокдин депутатарин корпусдин председателди лихурайи Сервер Уьсмановичдиз саб вахтна посёлокдин главайин вазифйир тамам апIувалра кьисмат гъабхьнийи. Яшлу духьнайи ва чан кюмекназ ккилигурайи адаш ва дада гьарган кIваин али Сервер 1995-пи йисан чан хизанра хъади багъри гъулаз кючюрмиш гъахьну.

Гьаддихъанмина тап 2022-пи йисазкьан думу гъулан библиотекайин заведующийди гъилихну. Ва гьадму йислан гъийин йигъазкьан райондин культурайин хулаъ режиссер-постановщик вуди лихура.
Улихьна йигъари Хив райондиъ айи ич мухбир Мейлан Нежефов Сервер Уьсмановдихъди гюрюшмиш гъахьний. Дурарин арайиъ гъабхьи сюгьбат исихъ туврача.

– Сервер Уьсманович, культурайин рякъ фици ктабгъуб вуяв?

– Узу набалугъ бай вуди имиди мяълийириин, ихь халкьдин фольклориин гизаф юкIв алир вуйза. Гьадму вахтна адашдихъди хулаз гъафи хяларихъан уччвудар ихтилатар ва халкьдин мяълийир гъудургънийза. Дурар дикIури гъахьи дафтар сифте учухь, хъасин Ляхлаарин мектебдиъ урхурайи йисари давам гъапIнийза. Мектебариъ гъахурайи серенжемариъ шиир урхру йишвахь шиир урхури, мяъли апIру йишвахь мяъли, ялхъван апIру йишвахь ялхъван апIури, дарсариъра хъуркьувалар ади, аьхюр-бицIирихьна вуйи хатур-гьюрмат уьбхбан гафар-чIалар йиз гъянаъ нумунавалиинди атIагнийи. Хъа гьаму вари ухьу сабхилди гъадабгъган, культура даринхъа?!

– Ав, яв вахтариси дарди, гъи ухьуз ккундушра-ккундаршра, культурайихьна вуйи янашмиш’вал жигьиларин терефнаан жараб дубхьна. Яв фикриан, мидин себеб фу ву?

– Йиз лигбариан гьюкуматди, гьадмуганси, гъира чаин алиб ва чан терефнаан вуйиб тамам апIура. Ккундуш машкврар тешкил апIура, ккундуш культурайин хулар, библиотекйир, музейир дивра, культурайин гъуллугъчйириз ужудар заан ччвурар тувра, янаки фуну пише гъадабгъишра, хъуркьувалар ва шартIар артухъ гъахьну, кам гъабхьундар. Я вахтарра дигиш гъахьундар. Хьадукар гъафибси, табиаьт уягъ шула, хъа кьюрдну кIуруш, вари нивкIуз гьаъра. Анжагъ инсанар дигиш гъахьну, инсанар…

– Яв аьхиримжи гафарин улхуб давам гъапIнийиш ккундийзуз.

– Дугъриданра, инсанар дигиш гъахьну. Улихьди аьхюр-бицIир гюзет апIуйи ва дурариз гьякь-гьюрматра айи. Убшвурайи ва ккадабгъурайи хяраз, убгурайи игниз, убхурайи халачайихъна, яр-йимиш уч апIруган сар-сарихьна кюмекназ гъягъюйи. Хал-йишв апIрурихьна милаз уч шуйи. Узу увухьна кьюбан гъафунза, хъа уву узухьна сабанра гъафундарва кIуруб арайиъ адайи. Гьарури жвув кюмекназ шерик хьуб чан буржарикан саб вуди гьисаб апIуйи. Хялижв хътарди, гъуни-гъуншдиз ктарди, кIулди деъну хизанди пеъкьан ипIурдайи. Гьаци сар-сарихъди мясляаьтниинди хайир ва шейир гъбхуйи. Шадвал ва дерд пай апIуз аьгъяйи. Хъа гьаму вари ляхнар-карариъ ккундуш культура, ккундуш дусуб-гъудужвуб анжагъ артмиштIан шулдайи. Гъи му вари ихь арайиан яваш-явашди дубгра. Саб хулаъ аргъаж шулайи веледари, му баярин ляхин ву, хъа му – шубаринуб кIура. Кюмекназ гъач гъапиш, пул фукьан тувруш, гьерхра. Дурарикан зар ктабхьуз гучIурайиганси, ликарикк муртйир ккайиганси, абйир-бабари бирмиш-буйругъкьан апIурадар. Хъа ич вахтна мургул алдатуз, хюни ккудубзуз, халачи убхуз аьгъдру бай ва риш адайи. Анжагъ хулан ляхин кьяляхъ гъудрубзри ва адашдиз-дадайиз кюмек ибшри пну, алархьну фунубра апIуйча. Варибдин кьяляхъ дарсаризра вахт гъубзуйи. Саризра гиран ктапIуз ккундарзуз. Уву узухъ хъугъ, мусурман кас, гьамусдин хьубдиз урхурайиртIан, гьадмуган шубубдиз урхурайир вари терефарихъанди гьуркIру бегьем адми вуйи.

– Яв фикриан, му вари фтилан асиллу ву, Сервер халу?

– Гъи фунубра гьубкIну айивалилан. Хъа гаш’вал ва гучI’вал ктарди гъабхьиш, инсанкьан вягьши мутму жил’ин алдар. Думуган халкьдик гаш’вал кайи ва уьлин гъадри айи, саб чIивиъ ипIру уьлихъди лихру вахтар гъафи йигъар-йишварра гъахьну. Гьамусси дарди, пеъли абхъру муртдинра кмиди гъадри ади гъабхьну. Шюкюр ибшри Аллагьдиз. Гьадму муртдиан жан алдру шюхъ адапIрурра Первердигар учв ву. Гъит ихь аргъаж шулайи наслариз абйир-бабарин закурин йигъ бадали алдагъурайи ликарин гъадри ибшри. Закурин йигъан чпи ккебгъру хизандира баркаллагь гъадабгъру агьларикан ишри.

– Сервер Уьсманович, ихь улхуб давам апIури, гъи ихь райондиъ культурайин гьял фициб вуш, гьаддиканра кидибта.

– КIул’ин али руководитель ву пну, ясана узу уччвуйи улупуз кIурайиб дариз. Дугъриданра, райондин культурайин, спортдин, жигьиларин политикайин ва туризмдин отделин кIулиъ айи Казбек Къазиевдин регьберваликкди учу культурайин дережа за апIуз ва ихь закурин насларихьна культурайин ирс рубкьуз чарйир агурача. Гьаци магьа шубуд йис вуйич гьарсаб машквраз тялукь программйир гьязур апIури. Йизра яратмиш’валин рякъ хъана гужал гъабхьну. Халкьдин фольклорин бинайиин алди узу ктагъурайи шиърар ва спектаклирихьна вуйи текстар ихь артистари сягьнайилан тамашачйириз бажаранвалиинди улупура. Гьарсаб эсериъ халкьдин дуланажагъдикан, жюрбежюр дявйирикан, машгьур ксарикан, бабахьна, Ватандихьна, чIалнахьна духьну ккуни марцци гьиссарикан пуз чалишмиш шулаза. Хъа чухсагъул чпиз, заан дережайиинди чпин ролар уйнамиш апIурайи Хив райондин халкьдин театрин ва культурайин гъуллугъчйир вуйи Рамазан Бабаевдиз, Ферида Байрамовайиз, Кябир Гьяжиевдиз, Лида Гьясановайиз, Фирудин ва Хизри Маллаевариз, Хайир Шаховдиз, Адият Гьямзаевайиз, Анара ТIагьирбеговайиз, Наргиз Ибрагьимовайиз, Нюдюряли Аьлияровдиз, Гарибан Исмяиловдиз, сабвахтна учухь лихури гъахьи Шимшат Къафлановайиз. Дурари, чпин ляхниъси, мектебариъ урхурайи баяр-шубарихъдира хайлин ляхин гъабхура. Сабсан ражну дурариз аферин.

– Хъа ухьуз мектебдин кьяляхъ культурайиз гъюру, сягьнайиина удучIвру баяр-шубар айин?

– ИкибаштIан, думу вахтну улупиди. Хъа суалназ жаваб вуди, гьациб фурс ва дамагъ кади кIарзавуз. Ав, гъи мектебдиъ урхурайидарин арайиъра а гьацдар – Луиза Аьшурбегова, Амира Амурлаева, Нурмягьямад Мягьмудов ва Эвелина Ярягьмадова. Дурарин иштираквал адарди, гъуларин мектебариъси, я райондиъ, ясана республикайиъ саб жюрейинра шадлугънан серенжем кIули гъягъюрадар. Учура дурар лазим вуйи къайдайиинди рази апIурача. Гележегдиъра дурари ухьу шад апIур дупну, умуд кивурхьа.

–Ав, уьмур гьарган ихьуб дар. Ухьу гъи аш, закур жарадар гъиди. Гьаддиз закур жара Марьям Къазиева, жара Аьбдуллагь Мирзакеримов гьязур апIури ухьу гъи фу дапIну ккунду?

– Гизаф ужуб суал вуяв. Гьяйифки, гъи варидарихьан гьадму бикIурайи шаирариз, театриъ айи актёрариз ва мяълийирин устадариз лазим вуйи кьимат тувуз шули адар. Хъа дурариз лазим вуйи кьимат анжагъ ихь халкьдин гурлу гарччлар ву. Узу му гьаз кIура? Гьарсар касдиз чан ризкьна аьжал бабан фуник вая шинтак кмиди тувна. Думу ухьуз гьарсариз табиаьтди тувнайи савкьат ву. Хъа ухьу уьмриъ гьадму девлет гьякьикьатдиъ битмиш дапIну ккунду. Гьаддиз, халкьдин терефнаан думу гурлу гарччлар гъазанмиш дапIнура ккунду. Фу ккундуш ибшри пну, сягьнайиина удудучIвур, гьаци фици вушра ибшри дупну, шиир дюзмиш дарапIур. Сабсан ражну кIураза, саризра гиран ктапIуз ккундарзуз. Хъа ихь арайиъ саб шиир гъибикIган, шаир вуза, саб мяъли гъапIган, артист вуза кIурударра цIиб адар. Валлагьи, дурарин саб бязи шиърарихъ, мяълийирихъ жвуван хизандихъди сабси хъпехъузкьан шулдар, я юкIвра гъюрдар. Йиз фикриан, гьациб шиир фонограммайин кюмек дарди мяъли апIуз даршлурин журум гъапIнийиш, культурайин кьимат хъана йишв’ина гъибдийи.

– Ихь улхуб аьхирихъна гъюри, газат урхрудариз фу пуз ккундувуз?

– Улубкьнайи цIийи йис тебрик апIури, гьарсаб хизандиз шадвална бахт ккун апIурза. Айи дердер-гъамар ктабхъу йисахъди терг ишри, дюн’яйиъ ислягьвал ибшри. Гьарсар кас чалантина вуйи веледди шад апIри, уьмур акуб ибшри!

– Cервер Уьсманович, интервью тувбаз аферин. Яв веледар вуйи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ иштирак шулайи Эльдарикан ва Уьмарикан, хъа дурарин веледар вуйи йирхьур худликан уву Аллагьди юкIв шадди, жан сагъди гъитри.