Гюльнара Мягьямедова
Радиойин йигъ аьлакьайин цирклиъ, яна телевидениейиъ, радиостанцйириъ, почтайиъ лихурайи телефондин ва мобильный аьлакьа тямин апIурайи инженерари, техникари, операторари ва гьацира радиойин хъуркьувалариин машгъул вуйи пишекрари къайд апIуру.

1895-пи йисан 7-пи майди Урусатдин физик Александр Поповди физикайинна химияйин урус жямяаьтлугъ заседаниейин иштиракчйириз чав адабгъу аппарат улупнийи. Думу аппаратдихьан, ярхла манзилнаъ электромагнитдин «лепйир» кьабул апIури, дурар дикIуз шуйи.
Приемникдихьан табиаьтди арайиз хурайи лепйиртIан (колебания) дикIуз шулдайи. Гьадму йисан приемникдихъ радиограммйир дикIуз аьгъю Морзейин аппаратра хъибтIнийи.
Яваш-явашди Поповди чав адабгъу аппаратдин ери за апIбан кьяляхъ, думу гьюлериин аьлакьа уьбхбаъра ишлетмиш апIуз хъюгънийи. Дугъу гьацира дюн’яйиъ сарпирди телефондин трубкайин кюмекниинди ибарихъна сесер кьабул апIру приемникра адабгънийи.
Урусатдин паччагьлугъвалин вахтари радио асас вуди армияйин айитI, гъураматдиинси, гьюлериинра ишлетмиш апIури гъахьну.
Сабпи ражари радиойихъан инсандин сес 1919-пи йисан 27-пи феврали гъеебхьну. Дидиз улихьна вари мялуматар Морзейин азбукайиинди хътаури гъахьну.
Экспертарин гафариинди, 1929-пи йисан 10-пи апрели советарин гьюкми кьабул гъапIу къарариз асас вуди, жямяаьтлугъ йишварихь радиойин микрофонар пулсузди дивуз ихтияр тувнийи. Гьадму вахтнахъанмина радио мялуматар тувру дакьатси, агитация гъабхру, агьалйириз аьгъювалар гъадагъуз кюмек тувру сяняаьтра гъабхьнийи.
Ватандин Аьхю дявдин читин йисари ватандашариз радиойихъан фронтдиъ айи аьгьвалатнакан, гьунарар гъапIу игитарикан аьгъю шуйи, душмандин самолетари бомбар ирчруган, радиойиан мялуматар тувуйи. Дяви ккебгъиган, телевизионный центрар хъяркьнийи, радиоприемник советарин миллионариинди халкьар сатIи апIру дакьатди гъубзнийи.
Ватандин Аьхю дявдин вахтна радиойихъан тувру передачйир «Душман дагъитмиш апIидихьа, гъалибвал ихьуб хьибди!» кIуру гафариинди ккудукIуйи. 1945-пи йисан 9-пи майди советарин халкьдиз дяви ккудубкIбакан, фашистарин Германияйи гъалибчйирин шартIар кьабул апIбакан (капитуляцияйикан) радиойихъан туврайи мялуматариинди аьгъю гъабхьнийи.
Ихь хулариъ керхну гъахьи радиойин бицIи кьутйир гизафдарин кIваин илмишул. ГвачIнинган сяаьт йирхьубди Советарин Союздин гимн йивури, передачйир ккергъуйи. Радиойихъан бицIидарихьанра, аьхюдарихьанра чпиз ккуни передачйирихъ хъпехъуз шуйи.
Гъийин девриъ аьлакьайин циркли ихь уьмрин вари паяр дидисна. Урусатди Украинайиъ гъабхурайи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъра аьлакьа уьбхюб важиблу ва жавабдар ляхин ву. Ужуб аьлакьа адарш, команда тувуз, кюмекназ дих апIуз, подразделенйирин арайиъ уртахъ ляхнар тешкил апIуз шулдар. Дявдин женгар гъягъюрайи йишваъ ужудар аьгъювалар айи, чав апIурайи ляхнин гъавриъ айи пишекрар чарасуз лазим ву.
Гъи Дагъустандиъ республикайин 14 миллетдин – авар, агъул, азербайжан, дарги, гъумугъ, лак, лезги, ногъай, урус, рутул, табасаран, тат, цIахур, чечен чIалариинди радиопередачйир гьязур дапIну, эфириз тувра. Думу пердачйир ватандашарихьна рукьбан бадали, «Дагъустан» ГТРК-йи асас вуди «Радио России» радиора ишлетмиш апIура. Урус чIалниинди вуйи передачйир «Вести FM» радиойианра туври шулу. Мягьячгъалайин ва Каспийскдин жилариин «Маяк» радиора либхура.
Интернет артмиш дубхьну айивализ дилигди, радиойихъ хъпехъуз ккунидарра хайлин ими. Ватандашарин арайиъ гъуху гьерхбариан мялум шулайиси, ихь агьалйирин арайиъ «Русское радио», «Европа плюс» ва «Дорожное радио» варитIан ккуни станцйир вуди гъузра. Хъа 18-24 йисаъ айидарикан радиойихъ хъпехъурайидарин кьадар лап цIиб ву.
Улихьнара, гьамусра, мялуматарин вари дакьатаринси, радиойин метлебра гьяракатниинди мялуматар тувуб, гьюкмин гъурулушарин ляхнарикан ктибтуб, ватандашарин образованиейин дережа за апIуб ва хайлин жарадар ву. Амма, гьяйифки, гъийин девриъ гьаму метлебар кьяляхъна душна. Радиостанцйирин эфир мукьмарихъди, мяълийирихъди ва жара шадлугънан передачйирихъди абцIна, хъа радиойихъ хъпехъурайидаризра ккунди айиб гьадму ву. Радиостанцйирра тамашачйирин тIалабар тамам апIуз, мажбур шула.
Радиойин ва аьлакьайин гьюрматлу пишекрар! Учву Радиойин йигъахъди кIваан-тIан тебрик апIурача. 7-пи май радиоэлектроникайихъди, «лепйирихъди» ва сигналарихъди аьлакьалу пишекрарин, мялуматар туври, халкьариз чиб-чпихъди аьлакьа уьбхюз мумкинвал туврайидарин машквар ву. Учвуз мюгькам сагъвал, пишекарвалин хъуркьувалар гъадагъуз кьувват тувричвуз. Радиойин «лепйир» гьарган лазим вуйи йишвахьна хъуркьри, хъа ичв кIулиз гъафи ужудар фикрар рягьятди уьмриз кечирмиш апIуз амур апIричвуз.