Умгьанат Сулейманова
Ухьу гаф-чIал, гьерхуб-хъерхуб апIруган, сифтена-сифте бедендин сагъламваликан гьерхурхьа ва сар-сариз сагъвал хьуб ккун апIурхьа. Хъа гьарган инсанарин сагъвалин гъаравлиъ айидар анжагъ лизи халат хъабхьнайи духтрар ву.
Гьар йисан 17-пи майди вари дюн’яйиъ ифдин дамарарин гипертонияйихъди женг гъабхру йигъ къайд апIуру. Гъийин йиз сюгьбатчи, му уьзрихъди кми-кмиди аьлакьайиъ айи кас, Дагъустандин Огни шагьрин ЦГБ-йин участковый духтир-терапевт Гюльмира Гьяжибалаева (шиклиъ) ву.
Гюльмира Аслановна Гьяжибалаева 1977-пи йисан Дагъустандин Огни шагьриъ бабкан гъахьну. 1994-пи йисан 3-пи нумрайин мектеб гъизилин медализ ккудубкIну, думу Астрахандин медакадемияйик урхуз кучIвру. Вуз ккудубкIну гъафи Гюльмира 2004-пи йисланмина Дагъустандин Огни шагьрин ЦГБ-йин участковый терапевтди лихура. Чан пише ужуди аьгъю, дидихъ юкIв хъайи думу гьар йигъан чан вазифйир намуслуди кIулиз адагъуз чалашмиш шула. КетIерццну дугъахьна илтIикIурайидари Гюльмира Гьяжибалаевайин гьякьнаан гьамци кIура: «Аьзарлуйихьна гьюрматлуди янашмиш шлур, табшуругъ ужуди тамам апIрур, саб гафниинди, духтир хьуз бабкан гъахьир ву ихь Гюльмира». Думу вахтниинди прививкйир апIбаъ, карточкйир къайдайиъ дерккбаъ, профилактикайин ляхин кIули гъабхбаъ больницайиъ кIакIначи пишекрарин цIарнаъ а.
– Гипертония – му вари-швариъ тарабгънайи ифдин дамарар зяиф апIру уьзур ву. Гьийин девриъ, пишекрарин гьисабариинди, дамарариъ яратмиш шулайи уьзриан вахтсузди кечмиш шулайидарин кьадар аьхюб вуди гъубзра, кетIерццнайидаринра кьадар лап артухъ шула. Артериальный давление фукIа дарди удубчIвруб дар, дидизра дилигну ккуни чан дерди а. Гьар вазли учухьна давление удубчIвурайи, тромбар шулайи, сахарный диабет кайи 60-тIан артухъ аьзарлуйир илтIикIура. Ифдин дамарарин уьзрикан улхуруш, ухьу асуллагь дидиз фикир туври адархьа. Амма гипертонияйи, жигьил, яшлу дарпиди, инсанар хабарсузди уьмриан гъахура. Му уьзриан йикIувалин асас себеб ифдин дамарариъ жиниди айи тромб ву. Инсандиз чак ифдин дамарарин уьзур кайиб йисариинди аьгъю шулдар, ва диди явашди чан ляхин апIуру, натижайиъ ифдин дамарар чIур шулу. Думу иццрушнан лишнарикан улхуруш, дурар гьамцдар ву: кIул илтIибкIуб, ибарихъ сес хъади шуб, нефес хъадабгъуз читинди хьуб, ликар ккяргъюб, юкIву зарбди гурпар апIуб, давление. Гьяйифки, аьзарлуйир учухьна гизафси гьаму лишнар ашкар хьпан кьяляхъ илтIикIуру.
– Хъа думу уьзрихьан уьрхбан бадали, фицдар насигьятар туври шулчва аьзарлуйириз?
– Насигьятар учу гьаммишан туври ача, хъа гьарсар кас учв чан сагъвалин гъайгъушнаъ духьну ккунду. Аьхиримжи йисари инсанарин ришвувал лап цIиб дубхьна, хъа ипIруб ва убхъруб – кьадар дарди гизаф. Дупну ккундуки, жвуван беден мюгькам апIбан ва зарарлу вердиш’валарихьан азад хьпан сабпи шартI, сабпи дакьат спорт ву. Физкультурайин гъагъну беден мюгькам апIуз, лимфайин гъурулушдин либхувал ужи апIуз ва бедендиан токсинар адауз аьхю кюмек апIуру. Статистикайи улупурайиси, спортдиин машгъул вуйи агьалйирин арайиъ, спортдиин машгъул дарударин арайиътIан, мичIал хьпаан иццру шлударин кьадар 25 процентдин цIиб ву. Инсанди йигъан йицIуд агъзурихьна гамар аладагъну ккунду.
Хураг кIуруш, анжагъ хайирлуб, витаминарихъди ва микроэлементарихъди девлетлуб дипIну ккунду. Бедендиъ, мисалназ, «Д» витаминдин запасар кьит хьуз гъитну ккундар. Думу витамин балугъик, никк-дик ва пеълин муртйирик ка.
Духтрин ляхниъ варитIан асасуб уьмур бадали женг гъабхуб ву. Хъа саспи аьзарлуйир дидин гъавриъ ахъри адар. Духтриз варитIан къурхулуб, аьзарлу кас кьан дапIну илтIикIу вахтна, кюмек апIуз дархьувал ву. Бахтнаанси, ич тажрубайиъ дицисдар дюшюшар цIибтIан шуладар, амма дурар кIваъ ва фикриъ гъагъиди ахьну гъузру. Инсан ккададархьруб аьгъяшра, гьарсар духтри аьхиризкьан женг гъабхуру.
Аьламатар шуйкIан? Му суалназ рюгь ваъ, жан сагъ апIру лизи халат хъайи инсанарин чпин жаваб а. Гьарсарин думу хусусиб, ашкар дарапIруб вушул. Думу хъугъвал, гъавриъ ахъувал, гъайгъушин ва багахьлуйирин дюаь ву. Иццруриз уьмур давам апIуз мумкинвал туврайи сабпи шартI – му духтрин аьгъювалар ва тажруба, намуслувал ва рюгьнан марццивал ву. Хъа ухьу хатIавалин дюшюшарихьан уьрхбан бадали, йисан саб ражари вушра диспансеризация дапIну ккунду.
– Узуз шубур велед азуз, кьюр риш ва сар бай. Бай Вягьид Воронеж шагьриъ урологди лихура, дугъан хпир, йиз швушв Фатимара духтир ву. Аьхюну риш Аьшаханум мялим вуйиз, бицIину риш Расмияйи Санкт- Петербургдиъ дизайнер курсар урхура. Узу йиз веледариз гьарган гьамциб насигьят туври шулза: ичв ляхин ва инсанар ккун апIинай, инсанариз кюмек тувай, гьарсарихьна сабурлуди янашмиш йихьай. Духтирвал рягьимлу пише ву, ва кетIерццнайириз духтрин уччвуб гафра дарман ву.
