Умгьанат Сулейманова

 
1-пи авгъустди Дербент шагьриъ гьюлин гъирагъдихъ ерлемиш дубхьнайи «Кавказ» ресторандиъ «Табасарандин ватанперверар» дестейин иштиракчйир гюрюшмиш гъахьну. Табасаран халкьдин жямяаьтлугъ ляхнарин кIакIнаъ айи дилавар кас, Дагъустан халкьдин игит, «Мега» алверин хулан генеральный директор ва меценат Айваз Рамазановди му десте тешкил дапIну цци магьа кьюд йистIан артухъ ву.

Серенжемдиз саки вари Дагъустандин ва Урусатдин шагьрариан, гъулариан хайлин гирами хяларра дуфнайи: аьлимар, шаирар, художникар, мектебарин ва университетарин мялимар, саб жерге идарйирин ва жямяаьтлугъ тешкилатарин вакилар. Серенжем Айваз Рамазановди ачмиш гъапIнийи, хъа мярака ТинтIарин сельсоветдин глава Хизритдин Саидягьмадовди кIули гъубхнийи. Сифтейиан дуфнайи хялар, фуж наънан вуш, сар-сарихъди таниш гъахьнийи.

 
Мяракайиъ сифте гаф кIури, Айваз Рамазановди чав фици цIийи тешкилат ачмиш апIбахьна гъафнуш, ктибтнийи.
– Учвуз мялум вуйиганси, гьар йисан БицIидар уьрхбан йигъаз тялукь вуди, аьзарлу духьнайи, кюмек лазим вуйи касариз сар-кьюр ихь дилавар табасаран баяри сатIиди кюмек апIури гъахьунча. Фуну касдинра ккадапIу уьмур ккудушу йисариинди ваъ, хъа чав уьмриъ гъибту ужувлан шилниинди, гъапIу хайирнан ляхнариинди ебцури шулу. Гьацдар ужувлан ляхнар апIбиинди, читинвал кайидариз кюмекнан хил гьачIабккбаъ Дагъустан Республикайиъ табасаранар гьаммишан улихь хьайидар ву. Му десте тешкил апIбан асас метлеб Урусатдин жюрбежюр пIипIариъ дуланмиш шулайи дилавар, жумарт табасаран баяр сатIи апIуб, дурар жвуван халкьдин ихтияжар гьуркIбиина ва жямяаьтлугъ ляхнариина жалб апIуб ву. Дурари, фуну мярака гъабхьишра, чпиз вахтниинди гьаз хабар апIурадар, учура кюмек апIидича, кIури гъахьну. Хъа фикир гъапIунза: саб кюкдиинди хьад шлуб дар, ва му касарин кюмек дархьиш, сар Айваздихьан му ляхнарра давам апIуз хьибдар. Жвуван халкьдин фукьан гьял дапIну адру месэлйир а. Ихь кюгьне аьдатар, бабан чIал яваш-явашди ухьхьан ярхла шула. Му ляхнариз гъийин йигъан фикир тутрувиш, гъюрайи наслариз ухьу фу гъибтдихъа?! Ва, ярхла яшамиш шулайи дилавар баярихъди мясляаьт дапIну, «Табасарандин ватанперверар» кIуру десте тешкил гъапIунза. Вари хьуз ккайи ляхнарикан думу дестейиъ мялумат тувраза. Ццийин 2026-пи йисан, «Табасарандин ватанперверар» дестейин албагнайи ва варидари уртахъ пай киву ляхнарин натижйир йивидихьа. Му дестейиъ иштирак шулайидари гьарури чахьан шлу кюмек апIура. Гьаци вуйиган, планламиш дапIну, гизаф ляхнар кIулиз адагъна. Дурарикан бязидар ктухурза:
20-пи феврали Дагъустандин Огни шагьриъ ерлемиш дубхьнайи циркнан мектебдиъ Камил Къурбановдин 85 йисандин юбилейин гъаншариъ дугъаз бахш вуйи ядигар ачмиш гъапIну.

 
Дишагьлйирин 8-пи март йигъан, СВО-йиъ иштирак шулайи ва чпин жанар фида гъапIу эскрарин дадйир ва дурарин хизанар пешкешариинди лишанлу гъапIунча. Чан бай, Урусатдин Игит Исрафил Мягьямадов гъачIихъантина, дугъан дада Майзат хала Дагъустандин Огни шагьриъ яшамиш шула. Дугъ’ина кми-кмиди улукьуз гъягъюри шулча. Дугъан хизан гъи Москвайиз кюч духьна, дурарихъдира аьлакьа айич. Магьа гъи ихь Табасарандин ватанперверарин дестейин серенжемдиз Исрафил Мягьямадовдин уьмрин юлдаш Зарина Мягьямаевнара дуфна. Думура ихь дестейин иштиракчи ву. Дугъан дерди-метлеб гьадму вуки, Исрафилин ччвурнахъ вуйи кюче я Дербентдиъ, я Дагъустандин Огнийиъ адар. Мидин гьякьнаан РД-йин Главайин мясляаьтчи Айваз Аьлихановди хайлин ляхин дубхна. Гъи ухьура кюмек духьну, думу ляхин кIулиз адабгъну ккунду.

 
Цци 6-пи апрели гъургъу мархьариан аьхю зарар гъабхьи Дербент райондин Мамедгъалайин агьалйириз кюмек тувбаъ «Табасарандин ватанперверар» дестейиан хайлиндар иштирак гъахьну. Дупну ккундуки, поселокдин администрацияйи ляхин тешкил апIбаз ккилилигди, узу ва Мамедгъалайиъ яшамиш шулайи ихь ватанагьли, АхьитI гъулан вакил Мурадяли Гъарахановди садпи йигъланмина рягьимлувалин пункт ачмиш гъапIунча. Ва хайлин ихь дестейианра пулин кюмек гъафну. Ярхла шагьрариъ яшамиш шулайи ихь кьюр ватанагьлийихьан – Кинешма шагьриъ яшамиш шулайи дилаварчи Велихан Ризахановдихьан ва Иваново шагьриъ яшамиш шулайи дилаварчи Исахан Сафарчиевдихьан рягьимлувалин кюмек гъафну.

 
22-пи июнди Мягьячгъалайиъ Багьаутдин Митаровдин ччвурнахъ хъайи кючейиъ дугъан рюгьярин гьюрматназ бахш дапIнайи мемориальный кьул ачмиш гъапIунча. Багарихьди Дагъустандин Огни шагьриъ Кьалухъ Мирзайин ччвурнахъ хъайи кючейиъра думу кIваинди уьрхбан тахта ачмиш апIуз планламиш дапIнача.
РАН-дин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи Шарафудин Дашдемировди, Республикайин гьюкуматдин багахь хьайи терминаринна орфографияйин комиссияйи, Дагъустандин урхуб-бикIуб айи имбу чIаларинси, табасаран чIалнанра орфографияйин къайдйирин цIийиди дюзмиш дапIнайи гъварч тасдикь апIуз кьабул дапIнайиваликан мялумат тувну. Кьаназ дидрипди орфографияйин таза гъварч тасдикь гъапIиш, дугъу дюзмиш дапIнайи словарар цIийи къайдйир уьрхюри чапдиан адаъру мумкинвал хьибди.

 
Табасаран ватанперверарин серенжемдиз Санкт-Петербургдиъ яшамиш шулайи машгьур архитектор Мирзабег Аьлимирзаевра гъафнийи. Му касди хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ игитси гъакIи Ирафил Мягьямадовдиз, табасаран чIалниинди урхбан-бикIбан биначи Темирхан Шалбузовдиз, табасаран шаир Шамиль Къазиевдиз, композитор, халкьдин артист Аьгьмад Уружевдиз ядиграр яратмиш гъапIну. Вари му ляхнар дугъу чан кIул’инди апIурайидар ву. Ватандихьан ярхлади яшамиш шулашра, ихь халкьдихъди аьлакьалу фуну месела гъабхьишра, думу гьял апIуз му кас гьаммишан гьязур ву.

 
«Дупну ккундуки, гъи му ихь серенжемдиъ Москва шагьриан дуфнайи Несреддин Мягьмудовра а. Му кас гъи ухьухьна кIваъ лап аку хиялар ади дуфна. Дугъаз ихь дадйирин ва чйирин пише вуйи халачачивал тазатIан зиина адапIуз, дурарин гъизилин хиларин зегьметназ лайикь вуйи кьимат тувуз ккунди а. Учу улихьнаси Табасаран райондин глава Мягьямед Къурбановдихъди «Табасарандин ватанперверар» дестейиан сар-кьюр дилавар касар гюрюшмиш гъахьунча. Ва гьар йисан 15-пи авгъустди Табасаран райондиъ «Табасарандиъ хилин халачйир» фестиваль кIули гъабхуз мясляаьт гъапIунча. Дугъриданна, гьаму ухьуз рябкъюрайи уткан табиаьтди ихь дишагьлйириз – бабариз, хпариз, чйириз – кьадарсуз устадвал тувна. Дурарин хилар аьдатнандар ваъ, хъа гъизилиндар вуди гъахьну. Дурар ихь багъри Табасаран вилаятдин, мани ужагъдин бахтаварвал, табиаьтдин гюзелвал улупу устад дишагьлийир вуди гъахьну.

 
Гъи ухьу, думу касарин зегьмет улупури, дурарин заан тяриф дапIну ккунду. Улихьна вахтари ихь дишагьлийирин арайиъ Лениндин ордендиз лайикьлу гъахьи, Дагъустандин прикладной искусствойин лайикьлу зегьметкеш дишагьлийир хайлиндар гъахьну. Гъи дурарин зегьмет ухьу зяя дапIну ккундар», – чан улхбан натижа гъивнийи Айваз Рамазановди.

Серенжемдин аьхириъ дестейин варитIан гьевескар иштиракчйириз Гьюрматнан грамотйир тувнийи.