Умгьанат Сулейманова
3-пи сентябрь ихь уьлкейиъ терроризмдихъди вуйи женгнаъ сатIи хьувалин йигъ вуди къайд апIури, къанна сад йис ву. Думу йигъ 2004-пи йисан 1-3-пи сентябри Беслан шагьриъ гъахьи къурхулу гьядисйирихъди аьлакьалу вуди тешкил гъапIуб ву.

Дупну ккундуки, 1995-пи йисхъанмина ихь республикайиъра терактар, инсанар йивну йихувалин дюшюшар хайлин гъахьну. ВаритIан къурхулу гьядисйирикан гьисаб апIуз шулу 1999-пи йисан Шамил Басаевди ва Хаттабди тешкил гъапIу гъачгъарин десте БотIлих райондин АнсалтIа, РахатIа, Годобери, Шодрода, Тандо гъулариин алархьуб. Думу йисан август ва сентябрь вазари республикайин жилар чапхунчйирихьан азад апIури чпин жанар диву эскрариз, дагълуйириз ва кьувватлу органарин гъуллугъчйириз бахш вуди, 2019-пи йисан БотIлих райондиъ ядигар ачмиш гъапIнийи. Ядигар ачмиш апIруган, Урусатдин Президент Владимир Путинра иштирак гъахьнийи.

 
Ухьу кIваъ аьхю дерд ади Къизлариъ, Буйнагъскдиъ, Каспийскдиъ ва жара шагьрариъ терактариъ гъийихдар кIваин апIурахьа, терроризмдихъди вуйи женгнаъ йивну гъийиху къанун уьбхру органарин гъуллугъчйир, дявдин эскрарин, тахсиркарвалин идеологияйиз аьксиди удучIву диндин, жямяаьтлугъдин ва гьюкуматдин вакиларин улихь кIулар ис апIурахьа. Дурарин арайиъ муфтий Сяидмугьяммад-гьяжи Абубакаров ва Чиркейин шейх Сяид-афанди, шейх, устаз Сиражутдин-афанди, министрар Мягьямадсалигь Гусаев, Аьдильгерей Мягья-мадтIагьиров, Загьир Арухов, Гьарун Къурбанов, «Дагъустан» ГТРК-йин председатель Гьяжи Абашилов ва хайлин жарадар а.
Терроризмдин чиркин гьяракатари Табасаран райондин агаьлйиризра хайлин дараскьалвалар, зулмар гъахну. КIваин апIурхьа 2013-пи йисан 23-пи сентябри Хючна гъулаъ ОМВД-йин дараматдихъ гъабхьи теракт. Дидин натижайиъ Нугъай райондиан командировкайиз дуфнайи полицияйин гъуллугъчи Эльдар Аджигельдиев ва Табасаран райондиъ айи УФМС-дин гъуллугъчи Габил Аьбдулов гъийихнийи, 16 касдиз жюрбежюр зийнар гъахьнийи. Дурарикан аьхюну пай полицияйин пишекрар вуйи.
2024-пи йисан 23-пи июнди Мягьячгъала ва Дербент шагьрариъ террористарин хил’ан 17 полицияйин гъуллугъчйир гъийихну. Му инсафсуз дюшюшди ухьу вари мюгьтал гъапIнийи. Думу нянатлу гъачгъарин метлеб ихь халкьдиз гучI тувуб, инсанарик гъалабалугъ кипуб вуйи. Экстремистарихьан думу метлебар кIулиз адагъуз хьидар, гьаз гъапиш дагъустанлуйир намуслу, гьунарлу, думутIан инсафсуз душмандиин гъалиб гъахьи игит ата-бабйирин наслар ву.

 
Террориз я сяргьятар адар, я аьхюр-бицIир аьгъдар. КIваин апIурхьа: Беслан шагьриъ мектебдиъ гъабхьи терактдиъ гъийихдарин аьхюнуб пай бицIидар ву. Урусатдин тарихдиъ варитIан инсафсуз, 334 кас уьмриан гъуху думу пис гьядиса гьарган ихь юкIвариъ гъубзди.
Гъи ихь бязи жигьилар хатIалу рякъюъ ахъна. Хъа дурарин дадйирин юкIварик фициб хажалат каш, аьгъяхьуз. Гьаддиз, гъи ухьу ихь жигьилар думу писвалихьан уьрхюз вари кьувватар сарф дапIну ккунду. Абйир-бабарихьна илтIикIури, жигьил наслариз ватанпервервалин тербия тувуб тIалаб вуйиз.

 
Гъийин макьалайиъ хал-кьдин гъуллугънаъ ади гъахьи баракаллу баярикан сар вуйи Жяфаров Ислам Жяфарович (шиклиъ) кIваин апIуз ккундузуз.
Ислам Табасаран райондин Хючна гъулаъ аьхю хизандиъ бабкан гъахьну. Хючнаарин 2-пи нумрайин мектеб ккудубкIну, думу Астрахань шагьриъ МВД-йин мектебдик урхуз кучIвру. Ислам Ватан уьбхбан гъаравлиъ хьпан гъуллугъниин кьадарсуз юкIв алир вуйи. Аьхю хизандиъ тербияламиш гъахьи баяр-шубар зегьметниин юкIв алидар, фуну ляхинра кIулиз адабгърудар шулу. Гьациб хизандиъ аьхю гъахьир вуйи Ислам Жяфаровра. УрчIвур велед, 4 чве ва 5 чи, бабкан гъахьи хизандин баярикан Ислам кьюрпир вуйи. Дугъан адаш Жяфар ва дада Фарзилат Жяфаровари чпин веледар хизандизра, уьлкейизра хайирлу инсанар вуди тербияламиш гъапIну.

 
Аьдат вуйиганси, ноябрин 10-ди ихь уьлкейиъ Полицияйин йигъ къайд апIура. Хъа Жяфароварин хизандиз думу йигъ варитIан гъагъиб ву, иллагьки дадайиз. «Йиз балин му машквар варитIан ккуниб вуйи. Думу йигъан 10-пи ноябри гъачгъарин хил’ан гъакIнура ву. Думу Мягьячгъалайиъ ГИБДД-йиъ лихурайи. Чан йигъандин ляхнин вахт ккудубкIбахьнаси, зенг дапIну, «хинкIар апIинай, ляхнин вахт ккудубкIну, йиз йишв’ина жарар гъяйиз ккилигураза», гъапнийи дугъу хпириз. Гьаму арайиъ Ислам айи машиндиз инсафсуз террористари гюллйир йивуру. Ва гьадушвахь, куркIу гюллйирикан йиз Ислам ва дугъахъди хъайи шубурсана бай йихуру.
Гьамус гьапIурва, Фарзилат? Мицибра шлуб вуйинхъа, жвуван велед гьамциб аьзабниинди йикIуз гъитуб. Исламдин ччвур али Исламдиина хил за гъапIу кас фуж вуйкIана, дугъан велед, хпир, дада кIваин алдайкIан?..

 
Суалар гьар йигъан артухъ шулайиз, амма дурариз жаваб тувру инсан адар. Хъа йиз бай накьвдиз игитси гъушну. РФ-дин Президентдин указдиинди Исламдиз Кьягьялвалин орден тувну. ФужкIара дару, инсанарин ва Аллагьдин ул’ан адабхънайи нянати касарин хилариан йиз Ислам гъакIиган, аьх апIуз шуладарзухьан.
Исламдин хулаъ жигьил хпир ва шубур риш имийи... Магьа шубарра аьхю гъахьну, Гъи Исламдин хал абцIну худлар а. Йиз швушв Раисатдиз, гъийин йигъаз Исламдин гьюрмат уьбхбаз, аьхю чухсагъул кIураза.
Фунуб читин дюшюшдиъ ахъишра, дид’ан ухди ва лайикьлуди кIул адабгъру бай вуйиз Ислам. Ужуб хасиятнан, инсанарин хъугъвал алир, коллективдиъра аьхю гьюрмат гъазанмиш дапIнайир вуйи...
Гъи Украинайиъ гъябгъюрайи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ фукьан жигьил баяр дийихна. Гьадму баярин дадйирин цIарнаъ магьа узура аза. Дурариз думу дерд, хажалат рябкъяйиз, сифте кIулиъ узу вуза думу дябкънайир. Узхьан инсанари гьерхрира гъахьну: «Фарзилат хала, уву мициб гъагъи дерд фици аьх апIура?» Инсанарин улихь дерд улупура, хъа айитIишвар рюкъ гъахьнийиз. БицIину бай Мурадра СВО-йиъ иштирак шулайиз. Дугъура улихьна Табасаран ва Хив районариъ МВД-йин айтIан ляхнариъ гъуллугъ гъапIну. Магьа кьюд кIури йис ву, думу Украинайиъ гъягъюрайи яракьлу гьяракатариъ иштирак шули. Чан хушниинди гъушур ву.

Гъит варидарин баяр ислягьвалиинди кьяляхъ гъюри. Хъа ич веледар кIваин духну, дурарикан бикIурайи учвузра аьхю кьувват туври», – гъапнийи, чан дерднакан ктибтури, Фарзилат Жяфаровайи.