Цифровой форумдиъ важиблу месэлйир гьял апIиди
Гюльнара Мягьямедова
12-13-пи ноябри Каспийскдиъ Варихалкьарин Каспийский цифровой IV форум кIули гъябгъиди. Дидин иштиракчйир федеральный ва региондин гьюкмин органарин вакилар, ИТ-компанйирин гъуллугъчйир, бизнесдин вакилар хьиди.
6-пи ноябри «Дагъустан» РИА-йиъ кIули гъубшу пресс- конференцияйиъ вахтназди Дагъустандин цифровой артмиш’валин, мялуматарин ва чап апIбарин министрин вазифйир тамам апIурайи Юрий Гьямзатовди хабар тувганси, форумдин асас темйирикан саб табиаьтдин гизафси уьрхюрайи жиларин мониторинг гъабхуб ва Каспий гьюлин цифровой аьйна (двойник) арайиз хуб хьибди. Форумдин иштиракчйири гьацира Халкьарин арайиъ вуйи «Кафари – Кьибла» транспортдин коридор артмиш апIбан ва Урусатдина Азияйин уьлкйири кьюбиб терефарира электрондин документар кьабул апIбан месэлйир гьял апIиди.
Форумдин программайин дахилназ гьацира кинойин ва компьютерный тамширин индустрия артмиш апIбан месэлйирра гъадагъна. Форумдин майдандиъ комьютерный тамшир гьязур апIру дагъустандин пишекрар, гьацира цирклин жара регионариан чIатху компанйирин вакилар гюрюшмиш хьиди.
Жаради вуйи сюгьбатар табии дару зигьимдиз (ИИ) ва дидихъди аьлакьалуди арайиз гъюру ихтиярар албагбаз бахш апIиди. Юрий Гьямзатовдин гафариинди, технологйир ухди артмиш шулу, гьаддиз дурар гележегдиъ ишлетмиш апIбан бадали, фицдар къайдйир ва къарарар лазимди вуш, вахт ккимиди гьял дапIну ккунду.
«Цифровой технологйир ва табии дару зигьим зарбди артмиш шула, гьаддиз къанунчивалин бинара ккабалгуб чарасуз лазим ву. Гергми столар гъахру вахтна учу думу цирклиъ фицдар гамар алдагъну ккундуш, гьял апIидича», – гъапнийи министрин вазифйир тамам апIурайири.
Форумдиъ асас фикир Каспий гьюлин марццишин уьбхбан месэлйириз, хъа кьатI’иди кIуруш, гьюлин месэлйир гьял апIруган, цифровой технологйир ишлетмиш апIбаз тувди. Мисалназ, ДГУ-йи, Каспийин экологияйин гъурулушдихъди гюзчивал гъабхбан бадали, карбоновый полигон арайиз хпан проект дюзмиш гъапIну ва грант гъадабгъну. Карбоновый полигон – му табиаьтдин экосистемйири фици углекислый газ, метан ва гь.ж. парниковый газар хътIюкьюруш вая гьавайизди деетуруш аьлимари ахтармиш апIбан бадали, жара дапIнайи жилин хусуси участокдиз кIуру. Гьаму месэла-йиан ДГУ-йи ва цифровой министерствойи сатIиди ляхин апIуб планламиш апIура.
Уьлкйирин арайиъ вуйи месэлйир Индияйиан, Казахстандиан, Ирандиан, Азербайжандиан ва Таджикистандиан вуйи хялари арайиз адагъиди. Форум жара гьюкматарин ляхнин тажрубайихъди таниш шлу, пишекарвалин сюгьбатар гъахру ва цифровой артмиш’валин цирклиъ цIийи къарарар агру ва Каспийский региондиъ аьлакьйир уьрхру майдан хьибди.