Гюльнара Мягьямедова
Статистикайин улупбариинди, Урусатдиъ 6 миллиондиинакьан инсанари наркотикар ишлетмиш апIура. Хъа диспансерный гьисабнаъ 500 агъзурилан зиина инсанар а, вари наркотикарикан асиллу духьнайидарикан саки 70% набалугъар ва 30% йис дубхьну адру жигьилар ву. Наркотикар ишлетмиш апIуз хъюгърударин кьялан яшар 12-13 йис ву.

 

Наркотикди инсандин вари гьендемар чIур апIуру: кIулин маълин клеткйир йихуру, кIван табар лап ккуру апIуру, кIару ликI чIур хьуз гъитру, бедендин кьувват (иммунитет) зяиф апIуру, гепатит В, С, ВИЧ/СПИД кубчIвбахъна хуру, кIурбарра кмиди даргъуз кюмек апIуру. Чакан кIулин маълин ва бедендин асиллувал артухъ хьуз гъитри, наркотикди инсандин хасиятра харжи терефназди дигиш апIуру, фикрин зигьимлувал яваш, гъавриъ хьувал кьяляхъ шулу, ужубдинна харжибдин тафавутвал дубгру.
РД-йин «Республикайин наркологияйин диспанспер» ГБУ-йин духтир-психиатр-нарколог Рашид Манатовдихъди узу наркотикарин хатIалуваликан сюгьбат гъубхнийза. Нарколог духтрин теклифар исихъ туврача.
«Къайд апIуб лазим вуки, улихьна йисариси дарди, гъийин девриъ наркотикар тарагъбан къайда дигиш дубхьна. Жигьилари, набалугъари интернетдиъ наркотикарикан вуйи мялуматар интернетдиан гъадагъура. Гьяйифки, профилактикайин материаларихъди сабси, наркотикарин хатIасузваликан вуйи кучIлин мялуматарра гизаф а. Гьадму мялуматари гизафдар хатIалу дюшюшарихъна хура. Дурар жа-жаради гьял апIурхьа.
Сабпи кучIал: «Саб ражари наркотик ишлетмиш гъапIну кIури, фукIара шулдар». Му ягъалмиш хьувал варитIан хатIалуб ву. Гъийин деврин медицинайин улупбариинди, наркотикди фуну касдин бедендиз фици тясир апIуруш, вахт ккимиди сарихьанра пуз шулдар. Наркотикдикан асиллу хьувал, генетикайин улупбарра кади, психикайин сагъламвалилан, ишлетмиш апIуз хъюгъю вахтналан, багарихь хьайи инсанарилан, дустарилан асиллу шула.

ВаритIан хатIалудар синтетикайин наркотикар ву. Дурарин химияйин состав гьаммишан дигиш шула, наркотикар тарагърударизкьан думу фтикан гьязур дапIнайиб вуш аьгъяди шулдар. Дицисдар наркотикар саб ражну ишлетмиш гъапIиганра психоздихъна хуз, гьиидар хьуз, юкIв лап гьялакди либхуз гъитуз, бедендиз зегьерлу тясир апIуз мумкин ву. Наркологияйин диспансериъ айи хайлин аьзарлуйирин ихтилат «Узуз саб ражари дадмиш апIуз ккIун гъабхьнийзуз» кIуру гафарилан ккебгъра.
Кьюбпи кучIал: «ПучIу наркотикар а». Медицинайин метлеб адарди ишлетмиш апIру наркотик кайи фуну дармнира инсандин нервный гъурулушдиз тясир апIуру. Ухди-кьанди фуну инсанра чав ишлетмиш апIурайи наркотикдикан асиллу шулу.
Бязи наркотикари зарар тувдар кIуру гафар илимдин ахтармишари тасдикь дапIнадар. Синтетикайин вушра, набататарикан дапIнайиб вушра, наркотикдикан асиллу хьувалин жюре саб ву, тафавутвал анжагъ фила инсан асиллувалиъ ахъруш, гьаддиътIан адар. ХатIалувал адар кIури, ишлетмиш апIурайи наркотикдин кьадар артухъ апIуру, ва натижайиъ инсан хатIалу наркотикар ишлетмиш апIбахъна гъюру. Наркотикарикан асиллу духьнайи саки гьарсар аьзарлуйин, вахтниинди дидхьан ярхла хьуз чаан удукьиди кIури, хиял шулу.

Шубубпи кучIал: «Наркоманияйи ягъурсуз инсантIан ккагъурдар». Наркотикдикан асиллувал инсандиз айи образованиейилан, пишейилан, пулин тяминвалилан, хизандин аьгьвалатналан асиллу дарди артмиш шула. Пациентарин арайиъ студентар, дилаварчйир, жюрбежюр пишйирин гъуллугъчйир, хизан ва ляхин хъайидар а. Дурар сатIи апIурайиб яшайишдин аьгьвалат дар, хъа гъагъи гьиссар, психология жигьатнан читинвалар, багахь хьайи инсанарин тясирлувал, уьмрин гъагъи дюшюшариан удучIвуз аьгъдрувал ву. Гьаддиз профилактика жаради гъадагънайи инсанарихъди ваъ, вари жямяаьтлугъдихъди дубхну ккунду.
Юкьубпи кучIал: «Ккун гъабхьибси, наркотик гатIабхьуз шулу» – асиллувалин гъаври адрудари ва жвуван гъиллигъариз тянкьид кьимат тутруврудари гьамци кIуру. Наркотикарикан асиллувал кIулин маълиъ дерин дигиш’валар арайиз хру сагъ апIуз даршлу уьзур ву. Асиллувалиъ ахъу инсандихьан чан гъиллигъарин, гьиссарин аьхювал апIуз, къарар кьабул апIуз шулдар. Уьзри уьмур, сагъвал барбатI апIурайивалин гъавриъ гъахьиган, инсандиз чан кIул’инди наркотик дипуз читинди шулу. Гьаддиз, деврин медицинайи дицисдар аьзарлуйирихъди, дармнар тувувалихъди сабси, психологияйин ва яшайишдин терапия ва психотерапия гъабхуру. Фукьан ухди инсан духтрарихьна илтIикIиш, гьадмукьан ухди дугъан сагъвал къайдайиз гъюз артухъ мумкинвал а.
Хьубпи кучIал: «Думу месэла узуз кайиб дар». Наркотикарикан асиллу хьуваликан варитIан чIуруб гьадму вуки, диди, инсандин уьмурси, дугъан хизандин хушбахтлувалра барбатI апIуру.

Гъи федеральный статистикайин 11-пи нумрайин формайин улупбариинди, Дагъустан Республикайиъ нервйирин гъурулуш ва психикайин гьял дигиш апIру дармнар ишлетмиш апIувалихъди аьлакьалу вуди психикайин дигиш’валар духьнайи 8767 кас диспансерный ва профилактикайин гюзчиваликкна гъадагъна. Дурарикан гьацI пайтIан цIибдиси наркотикарикан асиллувалиъ айидар ву.
Наркотикарикан асиллу вуйидарин юкьуб пайнакан саб пай ляхин апIуз удукьру, пише кайи, хизан, бицIидар хъайи жигьилар ву. Дурарин уьзри чпин багахьлуйирин, жямяаьтлугъдин уьмрин ерийиз тясир апIура.
Дагъустандиъ аьхюдариз гьюрмат апIуб, жямяаьтлугъ аьлакьйир уьрхюб, хизандин къайдйир ва аьдатар заанди дидисна, гьаддиз профилактикайин ляхниъ хизанди аьхю йишв бисура.

Илимдин ахтармишари тасдикь апIурайиси, хизандиъ сар-сариин хъугъвал аливали, адашна дада бицIидарин уьмриъ иштирак шулайивали, спортдиин, яратмишариин машгъул хьували наркотикарикан асиллу хьувализ манигъ’вал апIуру.
Ихь метлеб жигьилар наркотикарихьан ярхла апIубси, дурариз урхбахьна, пише гъадабгъбахьна, жямяаьтлугъ ляхнарихьна, хизандихьна рякъ ачухъ апIуб ву», – гъапнийи Рашид Манатовди.
Гъи наркотикарихъди женг гъабхуб, къанун уьбхру органаринси ва духтраринси, гьюкуматдинра, хизандинра, образованиейин идарйиринра, диндин тешкилатаринра, махлукьатлу мялуматарин дакьатаринра, яна гьарсар ватандашдин жавабдарвал ву. Гьаддиз, аьгъювалар гъадагъуб, тянкьидвалиинди фикир апIуб, хизандин кьиматлувал ва сагъу уьмур наркотикарихьан мюгькамди уьрхру дакьатарди гъузра.