Нариза ТIаибова
Гъуларин гележег шлиз фици рябкъюра?
Вари терефарихъанди гъярмягъяришдихъди абцIнайи гъийин аьсриз, шаквал адар, жюрбежюр аьксивалар хас ву. Ухькан гьарсар гьякьикьатдин саки вари рафтариъ думу къаршуваларин шагьидар шулахьа: уж’вал ва писвал, ккунивал ва даккнивал, бахт ва бахтсузвал, дадайинна адашдин умун рафтар тербияси гъадабгъури аьхю шулайи бицIидар ва тялукь манишназ цIигалди ккилигурайи йитимар… Шаквал адар, дурарикан сабпидари инсан, хъуркьувалар гъазанмиш апIбахьна жалб апIури, рюгьлу, кьувватлу апIура, хъа кьюбпидари, аьксина, дагъитмиш апIура. Жямяаьтлугъдин сагъу гъатарин уьмрин мяна ва метлеб яратмиш апIуб, уьмур чпин наслариъ давам апIуб ву. Гьелбетда, веледарин уьмур такабурди уьбхюб ва ккабалгуб думукьан рягьят дар. Хъа гъийин, дявйири ккапIнайи заманайиъ му месэла лап гъагъиди алабхъура. Мушваъ лигимвал, сабурлувал, гьюрмат уьбхювал чарасуз лазим ву. Гьарсар касдиз уьмрихьна вуйи чан хусуси лигбар а. Натижайиъ артмиш шулайи наслариз уьмрин бахтра жюрбежюр шей’ариъ рябкъюра. Гьяйифки, дурарикан гизафдари мал-мутму, девлет сабпи йишв’ин дебккра. Гьаддиз хайлин живанарин аьгъювалар гъадагъбахьна вуйи гьевеслувал дибдиан зяиф шула.
Гьамусяаьтна мектеб ккудубкIурайи живанарин гъизгъин вахт ву. Дурар, имтигьнар туври, яркьу гележегдин гъаншариъ дийигъна. Гьякьикьатди субут апIурайиганси, йишвариин имтигьнар туврайидарин, мектебариъ урхурайидарин кьадарра йислан-йисаз цIиб шула.
– Гъийин заманайиъ аьгъювалар гъадагъуз, ляхин апIуз ккуни жигьилариз ужуб гележег яратмиш апIбаз вари шартIар ва мумкинвалар а. Зегьметнахьан ярхла духьну, рягьят гъазанжарин гъаразнаъ айивал артмиш шулайи насларин бедбахтвал дубхьна. Хъа уьмур гьарган гьаци рягьятуб вуйинхъа?
Варидариз уьмрин кьисматар сабси ккабалгру шартIар саб девриъра гъахьидар дар. Йиз яшнан агьалйириз, ужуб авадан уьмур сабанра гъябкъюб дарчуз. Хъа гъи мектеб ккудубкIурайи жигьилариз лигурхьа. Рягьятвалар а, варибдихъди тяминди ву, амма чпиин али асас вазифа дарскьан урхуз ккундар. Мушваъ фуж тахсир ву кIухьа?! Абйир-бабар? Чпи живанар? Дарш гьюкум? Жавабарра гьар жюрейиндар шула. Гьарсари тахсир чалан илдипура, жавабдарвал гъабхуз ккунир тек-бирра шуладар. Савадсузвали, гъайгъусузвали ужуб аьхирихъна дархур. Хъа думуган, гьяйифки, сарун кьан шулу, — кIура ич улхбаъ мялимвалин заан тажруба айи В. Важибовди. — Дугъриданна, ляхнин гъуллугъ себеб вуди уьмриъ баркаллу рякъ ккадапIнайи касарихъди гюрюшмиш хьуб кьисмат шулайи узуз дурарикан кми-кмиди зиихъ улупнайи саягънан улхбар ерхьури шулзуз. Яшлуйирин гафариз фикир тувиш, дурар дюз ву: гъийин девриъ наслар айибтIан гъулайваларихъ, рягьятваларихъ хъергна. Хъа дагълариъ дуланажагъ варибдихъди бегьемвалиинди ккабалгуб гьадмукьан рягьят вуйинхъа?! ИкибаштIан, ваъ. Натижайиъ дурар, гъуларин кючйиригъ азад вахт адапIури, саб жерге къанунсуз гьяракатарин терефкрарихьинди илдицура, ясана багъри гъул дипну, гъазанжарихъ хъергну, гъурабатдиз удучвIну гъягъюз мажбур шула.
Гъулариъ арайиз дуфнайи гьякьикьатдиз дугъри кьимат тувну, гъи 10-20 йис улихьна вуйи аьгьвалатнахь тевиш, яшайишдин гъулайвалар жигьатнаан хайлин дигиш’валар духьна. Гьадму гьисабнаан варитIан ярхла гъуларизра табиаьтдин газ дизигна, рякъяр рас апIбаз, деврин тIалабариз тялукь мектебар ачмиш апIбаз фикир тувра. Амма яшайишдин шараитар а гъапну кIури, мушваъ гьарсар кас чан хизандиз гъазанмишнан гъаразнаъ хьуз мажбур шула. Хилиъ дакьатар адруган, имбу ляхнар гъахузра шлуб дар. Улупнайи рякъ’ан жигьиларин улихь чпикан асиллу дару читин месэлйир гизаф гъузра. Гьаддиз варитIан асасуб му девриъ жигьилар йишвариин гъудубкьу ляхнихъди тямин апIуб ву, – аьлава гъапIу дугъу.
Йиз сюгьбатчийин гафар субут апIрударра цIиб гъахьундар.
Арсен, тикилишчи, 4 бицIирин адаш, хизандин эйси: «Гьякьлуди гъапиш, гьамусяаьтна жигьиларин улихь хайлин учIру месэлйир дийигъна. Жиниб дар, гъи жара вахтар дуфна…Гьарсар кас уьмриъ чан йишв абгбан гъайгъушнаъ а. Дюзра ву. Хъа му рякъюъ варитIан читинуб жвуваз, жвуван хасиятназ тялукь шули гъузувал ву, фицики уву дугъривал абгури, гьялал гъазанмишнан гъаразнаъ имиди, гъирагъдилан увуз кьацI йивуз ккунидар гизаф удучIвура. Уву гьялал зегьмет зигурава: увуз лазим кюмек тувбан ерина саб жерге гьюкум хилиъ айи касар, аьксинади, увуз манигъвалар апIуз чалишмиш хьпан дюшюшар гизаф шула. Шаклу гьиссари, тяйин дарували, мюгьтаж’вали, хаинвали инсанарин гьиссариин, кьастариин агъавал апIура. Гьиссарин гъалмагъалин натижайиъ чиркин, кьалу девир дуфна. Эгер улихьна вахтари ихь абйир-бабар уьмрин гьякьикьатдиз марцци гюзгдианси, умуд кади лигури гъахьнуш, гъи ихь арайиз удучIвурайи живанар, ухькан гьарсар, гьяйифки, рябкъюрайибдиз кабцIнайи гюзгдиан лигуз мажбур шулахьа. Гьюкмиъ гъахьи дигиш’валарин натижайиъ жара игитарин, эдебнан, рюгьнан вахт гъафну. Жинжалвал кайидарна угърийир, футнакрар улихь-кIулихь хьайидарин гьюрматнаъ айивали мюгьтал апIура.
Натижайиъ жигьилар уьмрихьна вуйи лигбар дигиш апIуз мажбур шула. Гьаци йигълан-йигъаз гъулар чIикърира шула: жигьилар мялум вуйи ва мялум дару бязи себебариан хизанариинди шагьрариз удучIвну гъягъюра. Гъи гъулариъ, фикир тувиш, фу ляхин ими? Мялимвал? Хъа баяр-шубар адруган, мялимди дарс шлиз кивди? Гъи Хив райондин саб жерге бицIи гъулариъ мектебариъ урхурайидарин кьадартIан мялимарин кьадар артухъ ву. Му фу кIурайи гаф ву?
Узу Хив райондин Гъунна дерейин вакил вуза. Думу гъулариз газра дубхна, саб гьялнандар вушра рякъярра мидихъди сабси, хъа мурари хизандин вари месэлйир гьуркIрайинхъа?! Ав, гъулахъ ужуб мулк хъа: мал-къара уьбхюз мумкинвал а. Хъа мал-къара дюрюбхю кас, думу фициб зегьмет вуш гафариинди гъапну дупну, гъаври шулдар. Яшайиш айибтIан ужуди ккабалгуз мумкинвал айихъанмина, анжагъ саб мал-къара уьбхбиин машгъул духьну гъулаъ гъузуб — му девриъ гъалатI ву. Гьаци, учу, йиз саб жерге дустарин хизанари, ич яшайиш дюзенариъ, шагьрариъ ккабалгунча. Фици вушра шагьрариъ зегьметниин юкIв алириз артмиш’вализ хайлин рякъяр ва мумкинвалар а. Гьамусяаьтна ич багъри гъулаъ имбудар 5 хизан ву, гьадрарра – яшлуйир.
Амма, къайд апIурза, узу гъулхьан, райондихьан, йиз бицIи Ватандихьан ярхла шуладарза.
Раиса, жавабдар гъуллугъчи: «Аьхиримжи йисари гьюкуматди халкьдин яшайиш ккабалгбан жигьатнаан хайлин серенжемар гъахура. Амма мушваъ фунуб гьякь, хъа фунуб гъалатI вуш, анжагъ вахтну субут апIиди.
Гьаци, мисалназ, 17 йис’ина вуйи бицIидар айи хизанариз пулин кюмек тувбан ляхин гъизгъинди кIули гъабхура. Улупнайи кюмекар къанундиз асас вуди игьтияж айи, касибвал кайи хизанариз туврайи. Гьамус гизаф бицIидар айи хизанариз улупнайи кюмекар тувбан гьякьнаан бицIи-бицIи дигиш’валар кьабул дапIна, вушра мушваъ гьял дапIну адру месэлйир гизаф гъузра. Фикир тувай: гьюкуматдин ляхнариъ айидарин гъазанжар улупруган, ктабгъурайи налогра гьисаб апIура. Натижайиъ, хилиз бицIи гъазанжтIан гъюри адаршра, тялукь хизанар му кюмек туврударин сиягьнак кахьрадар. Адаш, дада кечмиш духьнайи баяр-шубариз туврайи пенсйир гъазанжар вуди гьисаб апIура. Мициб гьякьикьатдиъ, гьякьлуди кIурза, райондиъ асккан маважибар гъадагъурайи хайлиндар ляхниан удучIвну, бикарарин жергйириъ учIвра, мидихъди сабси хизанар чIюргъбан дюшюшарра гизаф шула. Гюкумдрари кьабул апIурайи саб жерге бегьем дару къанунарин шагьидар шулайиган, дурар дюзра шула. Кьабул апIурайи къанунар чпи цIарудар, бегьем дарудар ву.
Йишвариин ужуб ляхин адар, гьюкуматдин терефнаан туврайи кюмекар игьтияж’вал гьубкIрайидар шуладар. ИкибаштIан, мициб аьгьвалатнаъ вари гъулариан кюч хьуз гьялак шула. Гъирагъдиъ гьисабнаъ адарди гъазанмиш апIура, гъулариъ гьисабнаъ гъузну, лазим вуйи кюмекарра гъадагъура.
Аьлава апIурза, дугъриданна, гьарсар касдин чан хусуси яшайиш, кьисмат, ризкь айиб ву. Амма, гьяйифки, гъийин варибдихъди авадан девриъ халис инсандиз уьмриъ чан йишв, инсанвал уьбхюз гъагъи дубхьна. Хайлиндар гьаци къурхулу рякъюъ ахьна. Мянасузди фукьан жигьиларин уьмрар саб СВО-йиъ кьатI духьна. Гьаз улихь-кIулихь хьайидари фикир апIурадар?! Гьюкумдрари субут апIурайиси, дурари серенжемар кьабул апIура, амма мясляаьтнахъна гъюз гьялак шуладар. Ав, гьарсариз уьмур саб ражнутIан тувра дар. Гьаддиз думу намуслуди, баркаллувалиинди ккадапIбаз аьхю мяна а».
Дарпиди гъибтуз шулдарзухьан. Уьлкейин гьякьикьатдиз фикир тувиган, фагьмиъ жюрбежюр хиялар гьюжатнаъ учIвра. Гъийин девриъ, лигру гьялариан, бахтавар хизанариъра кмиди саб жюрейинра игьтияж’вал адарди аьхю шулайи бицIидарикан гьаз яшайишдин «лукIар» шулайкIан? Абйир-бабари дурар варибдихъди тямин апIура, вушра саб жерге дюшюшари субут апIурайиси, дурар саб фтин-вуш кьитвал гьисс апIурайидарси рякъюра.
Гъийин деврин насларин гележегдикан улхури, Хив райондин сар пишекарвалин ва уьмрин заан тажруба айи мялимди баяр-шубариз «яшайишдин лукIар ва йитимар» гъапиган, узу сифте мюгьталра, ажугълура гъахьнийза. Хъа кьяляхъна, йиз мюгьталвал гъябкъиган, дугъу узу гъаврикк ккаънийи.
«Ухьу гъазанжарин гъаразнаъ ахьа. БицIириз хизандин манишин чарасуз ву»
– Вари терефариан гъулайвалар айи, фуну жюрейинра шараитар яратмиш апIбаз мумкинвал айи гъийин девриъ инсанариз, гьяйифки, гъазанжартIан рякъюрадар. Фикир тувай, жямяаьтлугъ гьюжатнаъ а. Гьарсари чан велед гъуншдинуртIан артухъди тяминвалиъ уьрхбаз чарйир агура. Сарихь, мисалназ, аьхиримжи моделин телефон гъябкъиш, абйир-бабари чануризра гьациб гъадабгъуз мумкинвалар агура. Гъадабгъурира а. «Йизурихь гьаз шулдар? Думу чан таяртIан усал дарки!» Узу мектебдиъ саки гьар йигъан гьамцдар дюшюшарин шагьид шулаза. Амма, гьадму саб вахтна, гьяйифки, чпин веледарин аьгъюваларин дережа фициб вуш гъаразнаъ айидар лап кьитдитIан имдар.
Баяр-шубар ХХI аьсриъ агъавал апIурайи социальный сетарин йисирар духьна. Дурари чпин ниятар, фикрар абйир-бабаризкьан ачухъ апIурадар. Смартфонари, планшетари ва компьютерари абйир-бабарин манишин эвез дапIна. Йигълан-йигъаз бицIидарин абйир-бабарихьна вуйи тIалабаррра яркьу шула. Чан гьарсаб назвал тамам апIбахъди дугъан улариан багъри хизандиъ чпиинди дамагъ апIуз шлу касар кам шула. Гьамци ухьу жвуван хизандиъ «яшайишдин йитимарна лукIар» гьязур апIурахьа, – гъапну Тамум мялимди.
– Аьсрариинди инсаниятди швнуб-саб насил тербияламиш дапIна. Гъийин хайлин яшлу наслар чпин вахтна саки бицIиди имиди чпин веледар аьхю бабарин, тербиячйирин ихтиярнаъ гъитну, гьюкуматдин артмиш’валин гъаразнаъ ади гъахьну. Гъи дишагьлийириз гьюкуматди 1,5 ясана 3 йис хьайизкьан веледдин гъайгъушнаъ шлу мумкинвал тувна. Вушра, дишагьли жилижвувахъди сабси хизандин гъазанжарин гъайгъушнаъ духьна. Гьаци хизандин багьалу аьдатарра дургуз хъюгъну. Веледдиз дадайин манишин чарасуз ву.
Артмиш шулайи наслар тербияламиш дапIну, дурар гьякь рякъюъ тIаъбан месэла гъийин девриъ варитIан важиблу ву гъапишра, ухьу ягъалмиш шулдар. Фицики, уьлкейиъ гъягъюрайи гьяракатариз фикир тувиган, арайиз гъюрайи хайлин месэлйир гьарсар касди, асас вуди жигьилари, ватандаш’валин тереф уьбхюваликан, дурарин рюгьлувалинна эдеблувалин тербияйин, милли ирс аьгъюваларин дережайилан асиллу шула.
Фуну месэлара гьял апIруган думу арайиз гъюбан рякъяриз дилигну ккуниганси, мушваъра гьякьикьат арайиз гъюбан тарихдиз фикир тутрувди гъибтуз шулдар. Ав, 1990-пи йисари Советарин уьлке дабгъбахъди аьлакьалу вуди ихь гьюкуматдиъ гъахьи дигиш’валари зегьметкеш халкьдин яшайишдин дережа ис абхъбаъ асас роль уйнамиш гъапIну. Кьувватлудар аргъаж гъахьну, аьдати ватандашарин яшайиш имбубсан гъагъи гъабхьну. Арайиз гъафи гъярмягъяришдин натижайиъ жигьиларин уьмрихьна вуйи эдеблувалин багьалу лигбарра дибдиан дигиш гъахьну. Хъа гизаф дюшюшариъ, дурар шилкьан имдарди гъудургну.
Гьаци, жямяаьтлугъра жюрбежюр гъатариз пай духьна. Улхбар гизаф гъахьну, амма думу терг гъапIу идеология эвез сабдира гъапIундар. Натижайиъ живанар тербияламиш апIбан рякъюъ саб аьхю ичI абхъну. Хъа арайиз гъафи ичI сабди дарш сабдихьди абцIри аьдат ву. Гъи насларин гьякьнаан хайлиндари наразивалар улупурайиган, дарпиди гъибтуз шулдарзухьан: гьюрматлу ватандашар, гьарсари чав гъубзуб ккадабцIури аьдат ву. Фукьан улхбар гъухишра, яшлуйирин умудар гъубшу вахтназ илтIикIну. Гъи ухькан гьарсар ислягь ва гъулай гележег ккабалгбиин маракьлу хьпаз аьхю мяна а.
Дарпиди гъибтуз шулдар. Ухькан гьарсар кас уьмрин рякъюз мектебдиъ гьязур гъапIну. Гьелбетда, душваъ ихь аьгъюваларин дережа тасдикь апIури, мялимари тялукь кьиматарра дивра. Веледди «2» гъадабгъбакан вуйи хабар гьарсар абайина бабу наразивалиинди кьабул апIуру.
Амма мушваъ бицIирихъди улхайиз, дугъаз лазим кюмек тувбан чарасузвал а. Варидарин удукьуваларра барабардар дар. Машгьур классик Максим Горькийи гъапну: «Увхьан аьлим дархьузра шулвухьан, амма халис инсан хьуз буржлу вува». Гьаддиз ухьу сифтена-сифтена ихь насларикан халис инсанар ктаъбиин зегьмет зигуз буржлу вухьа.
БицIидарин дюн’яйиз лигувалин фикрар ачухъ апIбаз, дурарин гьюрмат дюбхну, ужувлиинди гъаврикк ккаъбаз аьхю мяна ва кьувват а. Гъи жямяаьтлугъдин саб жерге гъатари, абйирин багьалу аьдатар гьархри, харижи уьлкйирин уьмрихьна вуйи лигбар кьувватнаъ ирчуз хъюгънайиган, икибаштIан, миди чан бегьер тутрувди гъибтдар.
Хъа тялукь гьякьикьатдиъ ухьу АьбутIалиб Гъафуровдин «нагагь ухьу гъубшубдиз тапанчийиан гъивиш, гележегди ухьуз тупраан йивиди» кIуру гафар кIваина духну, лазим уьлчмйир кьабул апIуб чарасуз ву. Ихь гележег ухьлан гьарсарилан асиллу вуйиб кIваълан гьархну ккундар. Вахтниинди гъайгъу дизригиш, жавабдар касарин вижнасузвализ гележегдиъ наслари наразивал улупрувалин гьаз-вуш гъи ухьуз гъавриъ ахъуз ккунди адархьуз», – къайд гъапIну йиз сюгьбатчийи.
