(Аьбдулмажид Къурбановдин «Багъиш апIин, багъри гъул» китабдикан йиз фикрар)
Мегьемер Гьяжиибрагьимов
Гьюрматлу Аьбдулмажид! Яв абайи апIруган чан васият, Аллагьдикан ккун гъапIнушул увуз ужуб хасият: умунвал, хуш’вал, сабур, абур, зигьим, дугъривал, игитвал, инсанвал. Яв китабдиъ чап дапIнайи шиърари увуз гьациб кьимат тувра, узу йиз гафариинди гьякьикьат анжагъ тасдикь апIураза. Яв китабдиъ узуз уву Салтыков-Щедринси рякъюразуз. Гьадму деврин касари прозаикдиз «Урсарин жямяаьтлугъ уьмрин прокурор» кIури гъахьну. Хъа узуз уву ихь уьмрин прокурорсира, адвокатсира, судьясира рякъюразуз.
Гьюрматлу ватанагьлийир, эгер учвуз шаирин китаб кьисмат гъабхьнуш, жилдрихъан жилдрихъна дикъатлуди думу урхай – учвуз, фици автор чан халкьдихъди «аьлхъюрира, ишурира» аш, рябкъидичвуз. Китабдиъ гъитIирккнайи темйирин кьадар адар – автори ихь халкьдин уьмур (ккудубшубра, гьамусдинубра) вари терефарихъанди шикиллу апIура ва дидиз, намус кIакIнаъ дебккну, гьякьлу кьимат тувра. Гьарсаб тема ачухъ апIруган, шаирин гафнан устадвал субут шула:
МиллионтIан, люкьнар хъайи,
Ужу ву гьялал аьбаси.
Девлет, ад ву вахтназ вуйиб,
Намус затра шлуб дар йирси.
Китабдиъ автори дявдин тема яркьуди ккатIабццна. Ватандин Аьхю дявдиъ гъудургу, гъийиху, сакьат гъахьидарин кьадар аьгъю дапIну удукьуб гизаф читин ляхин ву, амма ухьу дурарин гьунар, игитвал, жилирвал, женгнан рюгь ихь юкIвариъ, аргъаж шулайи насларихьнара рубкьури, гьарган гирами ядигарси дюбхну ккун. Гьациб теклиф дивра шаири дявдиъ гъудургу имийиз бахш дапIнайи шиъриъ:
Женгнаъ гъакIну… фикриъ убшдар,
Ашра ихь уьмур аьжалин хилиъ.
Сари гъапну: «Ваъ, йихурдар
Игитар, гъийихдар дявдиъ!»
ВаритIан аьхю дердер, баяр сагъ-саламатди дявдиан кьяляхъ дарфиган, ихь бабариз шулу. Шли, ихь бабариз дяви гъябкъюндар, кIуруш, думу аьхю гъалатI ву. Бабар гьарган – йишвнура, йигънура – чпин баярихъди душмандиз къаршу дявдиъ а – гагь дурарихъди сенграриъ жаргъури, гагь жиликк ккайи кумайиъ хураг гьязур апIури, гагьсана, хатIа гъюраш, завузди лигури, гюлле гъюраш – чан хил гьиври, гьяйиф дарди жанра диври. Бай накьвдиъ ивруган, бабу чан юкIвра гьадушваъ бализ юлдашди гъибтруб учвуз аьгъяйкIан?!!! Ихь шаири, хилар за дапIну, жара чара адру бабаз ккун апIура:
СВО-йиъ бай гъакIи баб
Балин дердну дапIна кабаб.
Дарман адар дугъан дердназ,
Сабур тува, Аллагь, бабаз! …
Амин, Амин, Амин!
«Вахтнахъди улхуб» шиъриъ шаири Вахтназ кIура: «Шулушра увхьан ригъ кутIубшвуз, / Арайиз гъахнушра гьюлер, / Гъабхьундарвухьанки абгуз / Бабан дерди ебцру уьлчме» – гьацир бабаз ухьура ккун апIидихьа сабур, гьацир бабаз апIидихьа икрам!
Гъубшу аьсрин 1418 йигъан ва йишван давам гъабши Ватандин Аьхю дявдиъ баярихъ мягьрум гъахьи абйир-бабарин дердар уьмумиламиш апIури, шаири бикIура:
Эгер гъахьиш учву Урзигъ,
Гьамциб хаиш вуйиз учвкан:
Икрам апIинай накьваригъ
Гюмбтиз Эскрин, Накьвдиз Бабан.
Фукьан чIалнаъ зигьимлур вушра, Табасарандин тяриф апIуз шаириз гафар гьуркIрадар. Ватандикан улхруган, шаирин тяриф апIуз йиз гафарин кьадар цIиб ву. Шаириз кюмекчи духьну, кьюбридира адабгъунча къарар: «Нурлуди гъубз аьсрариъ, ккуни Ватан – Табасаран!», «Табасаран – бицIи ватан, варитIан вува уткан!»
Ватандихьна вуйи ккунивал улупури, шаири кIура:
Кьисмат, увкан хаиш вуйиз кIваантIан:
КкудукIайиз му Жилиин йигъар йиз,
Уьмри ухьуз фицдар дивишра шартIар,
Кьяляхъ гъайих узу багъри дагълариз.
Гьархнадар авториз ихь уьмрин кюкйирра – бицIидарра. Аьхю уьмрихьна бицIидариз вуйи рякъяр, аьдат вуйиганси, мяналу махъварилан ккергъри шулу. Махъвари бицIидарин уьмур уягъ апIуру, дурарин фикир либхуз гъитру, ужудар ляхнарихьна гьевеслу апIуру. Гьацдар ву ихь шаири китабдик чап дапIнайи махъвар. Гизаф насигьятнан мяна айидар ву баснийирра. Жикъиди уьмумиламиш апIархьа:
Урхрур, мянайин гъавриъ йихь
Басняйин кидибту увуз:
Инсанар а арайиъ ихь,
Чурчли рижвси, дипру Намус.
Гьелелиг гъахьундаршул шаир, мюгьюббатнакан дибрикIур шиир. Гьаму китабдиъра ихь авторин думу мянайин шиърари, душваъ ачухъ дапIнайи багьалу гьиссари, гьарсарин хусуси уьмриз аьнтIикьа эсер туври, шитвал адарди, лайикьлу йишв бисура.
Швнубна-сабан гъурхунза китабдин ччвур али шиир: «Багъиш апIин, багъри гъул». Гьаму гафар гьарсарихьан пуз шлудар чан ву, гъулан ччвур дибисну. Шиир 1992-пи йисан гъибикIуб ву. Шаири гьадму вахтнан чан гъулан ва гъуландарин уьмур суратлу апIура. Паччагьдин вахтна варж касди гъазанмиш гъапIуб сари ипIруганра, Октябрихъан «Жил нежбрариз, гьюкум – халкьдиз» гъапиганра, коммунист гъулаз дуфну мист хъябкьруганра, мисткан исккалат апIруганра, накьвдин гъванарикан гъазмйир апIруганра, колхозар айиганра, «Перестройкайиъ» «дашбаш бисуб ипну аьдатнаъ, уьмур хъапIур гьяясузди, алчагъди, юкьуб тереф девлетнаъ айиганра» – саб девриъра жямяаьтдихьан чан мурад-метлебарихъ хъуркьуз дархьиган, шаири, учв тахсиркар вуйиганси, багъри гъулкан багъиш апIувал ккун апIура ва думу умудлу апIура:
Фициб рякъюъ ашра уву, багъри гъул,
Улубкьиди жаваб тувну ккуни йигъ.
Дугъри дару гьюкум кьаназ дидрибгъур,
Дициб гьюкум ухди-кьанди гъябхъру цIигъ…
Гьюрматлу урхрудар, сифте ухьу гъапиганси, китабдиъ автори гизаф темйир уьмрин сягьнайиина адагъна, вари тяйин апIуруш, гьамцибсана китаб дибикIну ккунду. Амма, вари читинвалар, дарвалар, дугърисузвалар, инсансузвалар, инсафсузвалар китабдин машариъ ачухъ дапIну ашра, автор гьарвахтна ужуб, бахтлу, аку, дугъри уьмрик миж кайирси рякъюру. Думу дугъривал гъалиб шлувалиин умудлу ву. Гьаму китаб гъурхган, Александр Гриндин «Алые паруса» («Элвен елканар») кIуру китаб фикриз гъафнийиз: Ассоль кIуру бицIи риш махъварин устад кьаби Эглийи умудлу апIуру, фици, аьхю гъахьиган, элвен елканар али гимдиъди паччагьдин бай дуфну, чахъди уьмрин юлдаш’вализ аьламатнан уьлкейиз гъахуруш. «НАРАСАБАТ» шиъриъ автори, гьациб уьлке кьисмат шул кIури, чан халкьра умудлу апIура:
НАРАСАБАТ – Аквнан уьлке,
Женнетдиз учв вуйиб ухшар.
Аьдалат, Гьюрмат, Берекет
Гирами гафар ву душваъ.
Автори кIурайиганси, «…Бабкан шлуган / ЮкIвариъ инсанарин, / Шулдар чиркин / Ниятар ва пис кьастар». Эгер «гъюбхиш гьаци / Марцциди юкIв гьарсари, / Яв юрдра шул / НАРАСАБАТДИЗ ухшар», – дугъри натижа йивура шаири.
Аьбдулмажид, увуз лайикь вуйи саягъниинди узу яв китабдин мяна ачухъ гъапIундарш, багъиш апIин. Увуз сагъи, ярхи уьмур ва яратмиш’валиъ аьхю хъуркьувалар ккун апIурза!
