Гюльнара Мягьямедова
1859-пи йисан, Кавказдин дяви ккудубкIбан кьяляхъ, Дагъустан Урусатдин паччагьлугъдин саб пай гъабхьнийи. 1860-пи йисан дарагънайи жилар ва гъуларин жямяаьтар сатIи вуйи административ единицайиз илтIикIну, Дагъустандин область арайиз гъабхнийи. Кавказдин дявдин йисари дагълу Дагъустандин сабуну пай имам Шамили арайиз гъабхи Имаматдин дахилнаъ ади гъахьнийи.
Тарихдин илмарин доктор, РАН-дин Дагъустандин федеральный ахтармишарин центрин ИАЭ-йин институтдин отделин заведующий Эльмира Далгатдин улупбариинди, сифте областдин сяргьятари Дагъустандин вари халкьар сатIи апIурадайи. Гъумугъар Сулак нирин кафари терефнаъ айи, ва дурар, Гъумугъ округси, Терский областдин дахилнаъ ади гъабхьнийи. ХХ аьсриъ думу округ Хасавюртдин округдиз илтIибкIну Дагъустандин дахилназ гъабхнийи. Гьаму жюрейин аьгьвалат Самур нирин кьибла терефнаъра дубхьнайи: Дагъустандин лезгйирин саб пай Бакуйин губернияйик кайи. Кавказдин дагъларин кьяляхъ хъайи Закаталыйиъ яшамиш шулайи аварар Закатальский округдин дахилназ тувнайи.
Урусатдин империяйи идара апIбан реформйир гъахури, табигъ дару мулкидарарихьан жилар тадагънийи. Дурарин ерина паччагьдин армияйин полковникар ва подполковникар кIулиъ айи 9 округ тешкил гъапIнийи.
Дагъустандин областдин кIулиъ гизаф йисари паччагьдин генералар ади гъахьну. Административный гьацIкьял 1866-пи йисан шагьрин ччвур туву Темир-Хан-Шура (гьамусдин Буйнакск шагьур) вуйи. Дидиз улихьна, 1857-пи йисан, Кавказдин дяви давам шули имиди, Петровское кIуру йишваз (гьамусдин Мягьячгъала) шагьрин ччвур тувнийи. Яна шубуб шагьур – Дербент, Темир-Хан-Шура ва Петровск – арайиз гъафнийи.
Урусатдин империяйин дахилназ гъадабгъу Дагъустандиъ экономикайин ва административный гъурулуш дигиш апIру реформйир гъухнийи. Сабпиб, нежбрарин реформа – мулкидарари табигънаъ айи 30 агъзур нежбриз азадвал тувнийи. Гьаму реформйирихъди сабси суддин реформйирра юрутмиш гъапIнийи.
Кавказдин дявдин вахтна ккергъу дагълу йишвариз рякъяр тикмиш апIуб давам гъапIнийи. Думу рякъяр тикмиш апIбан метлеб Дагъустандиз урус кьушмар хуб вуйи. Амма дугъриди кIуруш, рякъяри экономикайин ва культурайин артмиш’вализ ва жара халкьарихъди айи аьлакьйир яркьу апIбаз мумкинвалар тувнийи.
Аьдати исламдин образование-йихъди сабси светский мектебарра арайиз гъюз хъюгънийи. Урусатдин урхбан карханйириъ йишвар тувбаз дилигну, Дагъустандиз духтрар, мялимар, юристар, инженерар гъюз хъюгънийи.
ХIХ аьсрин кьюбпи пайнаъ ва ХХ аьсрин сабпи пайнаъ Дагъустандиъ экономика ужуди артмиш хьуз хъюбгънийи. Петровскдиъ гьюлин порт тикмиш гъапIнийи, хъа кьибла, Азербайжандин терефназди рукьан рякъ ккивхъан кьяляхъ, балугъарин промышленность артмиш хьуз хъюбгънийи.
Дагъустандин область 1860-пи йисан апрелихъан 1921-пи йисан январизкьан, яна 60 йисан гъубзнийи. 1917-пи йисандин Октябрин инкьилабдин кьяляхъ Советарин гьюкумат арайиз гъафи. 1921-пи йисан 20-пи январи ВЦИК-дин декретдиинди ДАССР арайиз гъабхнийи. Думу республикайин артмиш’валин нубатнан ва важиблу рякъ вуйи. ДАССР-иъ заан гьюкум вари Дагъустандин Советарин съезддин ихтиярнаъ, хъа съездарин арайиъ РКП(б)-йин ЦИК-дин ихтиярнаъ айи. ДагъЦИК-дин сарпи председателди Нажмудин Самурский ктагънийи, цIиб кьандиси дугъан йишв’ина Мягьямад Далгат гъафнийи. Совнаркомдин – республикайин правительствойин – кIулиъ Желал-Эд-Дин Къурхмазов гъахьнийи. 1937-пи йисан репрессйирин политикайин натижайиъ Дагъустандин вари правительство ляхниан адаъну, цIийи гьякимар дерккнийи.
«ДАССР арайиз гъафиган, республикайиз политикайин, экономикайин, культурайин уьмрин яркьу ихтиярар тувнийи: Дагъустандихьан мяишатар тикмиш апIбан гизаф месэлйир чан кIул’инди гьял апIуз, артмиш’валин цIийи рякъяр агуз мумкинвал гъабхьнийи», – къайд апIура тарихдин илмарин доктор Эльмира Далгатди.
Дагъустандин Глава Сергей Меликовди республикайин агьалйир Дагъустандин АССР арайиз дуфну 105 йис тамам хьпахъди тебрик гъапIну.
«20-пи январь республикайин гьарсар агьалийиз аьхю мяна айи йигъ ву. 105 мидиз улихьна, 2021-пи йисан 20-пи январи Дагъустандин автономный советарин социалист республика арайиз гъафнийи. Гьадмуган вари Урусатдихъди сатIи духьнайи Дагъустандин халкьарин тарихдин цIийи машар ккергъну.
Вари уьлкейихъди сатIиди дагъустанлуйири баркаллу зегьмет зигури, Ватандин Аьхю дявдин йисари дурумлуди Ватан уьбхюри гъахьну, лазим гъабхьиган хилиз яракь гъадабгъну, Урусатдин Конституцияйин гъурулуш, гьюкуматдин сабвална азадвал гъюбхну. Гъира ухьу чпин кIул за дапIнайи миллетчйирихъди гъабхурайи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ жвуван жанар гьяйиф дарапIди женг гъабхурайи ихь ватанагьлийириинди дамагъ апIурахьа.
«Урусатдин халкь сатIи гъахьиган, дурариз барабар вуйидар адар», – чан указдиинди Владимир Путинди 2026-пи йис Урусатдин халкьарин сабвалин йисси мялум дапIна. Сабвал ихь хъуркьуваларин ва гъалибваларин варитIан асас шартI ву», – гъапну чан тебрикнан улхбаъ Сергей Меликовди.
Къайд апIуз ккундузуз, ухьу зиихъ гъапиганси, аьхю ва кьудратлу уьлкейин дахилназ гъафиган, Дагъустандиъ агьалйирин яшайишдин ужудар шартIар арайиз гъюз, экономика артмиш хьуз хъюгъну. Ухьуз варидариз рябкъюрайиси, Дагъустандин халкьар яшамиш шулайи йишвар дагълари жара дапIна. Гьамус саб йишв’ан тмунуб йишваз гъягъру машинарин рякъяр а кIури, кюгьне вахтари рякъяр ади гъахьундар. Гьаддиз дагълариъ айи халкьарин чIаларра саб тмунубдиз ухшарвал айидар дар. Дагълу халкь мютIюгъ апIуз ккунди, гагь му терефнаан, гагьсана тмуну терефнаан чапхунчйир алжагъури гъахьну. Хъа Урусатдин дахилнаъди Дагъустандиз халкьарин сабвалра, чIатан терефнаан хатIасузвалра тямин гъапIну.
Дагъустан Урусатдин дахилназ гъадабгъбакан ихь дагълу республикайиз фициб мянфяаьт гъабхьнуш гьерхри, Жулли гъулан агъсакъал Агъариза Гьяжимирзаевдихьна илтIикIнийза. Дугъу узуз гьамциб жаваб тувнийи: «Дагъустан Урусатдик кпикьбан мянфяаьтнакан жикъиди дупну гъибтуз шулдар. Дагълариъ яшамиш шулайи ихь ватангьлийирин экономикайин артмиш’вал лап аьжуз гьялнаъ ади гъабхьну. Дагъустандиз агьалйирин арайиъ савадлувал за апIбан бадали кюмек лазим гъабхьиган, ихь республикайиз Урусатдиан агъзрариинди жигьил пишекрар – духтрар, мялимар, инженерар гъафнийи.
Кавказдин дявдин кьяляхъ дагълу республикайиъ айи аьгьвалатнакан ихь аьлимарин китабариантIан мялум дарзуз. Гьаддиз XX-пи аьсрин 30-пи, 50-пи йисарикантIан пуз шулдарзухьан. Йиз уьмриъ узуз алабхъу саб дюшюшнакан ктибтуз ккундузуз.
Дагъустандиъ ккудубшу аьсрин 30-50-пи йисари, зиихъ ухьу гъапиганси, республикайин агьалйирин яшайишдин дережа за апIуз шлу пишекрар адайи. Гьюкуматди жигьил пишекрар ярхла дагълу гъулариз гьауз хъюгънийи. Дявдин кьяляхъ йисариъ хьадан йигъ вуйи. Ич Жвулли гъулан мектебдин директор Мягьямад Мягьямадов (ич халайин жилир) узухьна гъафнийи, ва дугъу гьамци гъапи: «Ма увухьна гьаму гьяйван, гъарах Ляхла гъулаз (думу йисари ич гъул Хив райондин дахилнаъ айи). Дина ихь гъулаз гьаънайи Галина Попугаева мялим дишагьли дуфна. Дугъан мутму гьяйвниин иливну, мялим дишагьли ихь гъулаз хъади гъач». Узу мектебдин директори гъаписи гъапIнийза. Мягьямад Мягьямадов ич гъулан мектеб ерлемиш дубхьнайи хулариъ учуз ккилигурайи. Гьадму хулариъ жигьил мялимдиз саб бицIи халра жара дапIнайи. Дишагьли хулазди учIвган, директори гъапи: «Магьа яв хал, гьамушваъ яшамиш хьидива. Мялим кроватдиин дусну ишуз хъюгъю. Диришдира фици гъузру?! Хулан жил ругдинуб, аслихьди дабснайиб вуйи, рукьан сетка али кроватдин рукьан ликар ругдин жилиъ арснайи, кроватдиин ахин-леэф алдайи. Директори гъапи: «Мишан, гъи ич хулаъ хялишди гъуздива, хъа закуриз яв хулаз вари лазим вуйи мутмйир хидихьа».
Думугандин урус пишекрариин гъира мюгьталди имиза: вердиш дару, саб жюрейин шартIар адру, урус чIалкьан аьгъдру инсанар яшамиш шулайи йишваъ ляхин апIуз дурариан фици удукьнийкIан?
Галина Попугаевайин кьяляхъ ич гъулаз хайлин урус мялимар гъафнийи: Татьяна Осторожная, Мария Трухина, Лидия Демидова, Галина Горлова, Мария Симонова. Дурари швнур бицIириз, урхуз-бикIуз аьгъдру аьхюдариз фукьан гизаф дарсар кивнуш гьисаб апIуб, гъуларин жигьилар уьмрин ягъурлу рякъюъ тIаъбан кюмекнакан кидибтну ккудубкIуб читин ву.
Мягьячгъалайиъ «Ак-Гёль» дагрин багахь паркдиъ Дагъустандиъ гъилиху мялимариз ядигар дивна. Йиз фикриинди, думу ядигар гьадму йисари урус пишекрари ихь республикайиз гъапIу кюмекназ агьалйири улупурайи гьюрмат ву. Думу гьюрмат ухьу гьаммишандиз дюбхну ккунду. Урус халкьди дагълу республика мучIушнаан адапIну», –ктибтнийи Агъариза Гьяжимирзаевди.
